منظر شهرهای استان مازندارن نابود شده و آب، خاک و هوایش در تهدید هرروزه است و حالا ساخت‌وساز ۱۷ تا ۳۳طبقه‌ای، آن‌هم در سه ناحیه غرب، مرکز و شرق و در چهار منطقه جلگه‌ای، نوار ساحلی، کوهپایه‌ای و کوهستانی قرار است چه بلایی بر سر این استان بیاورد؟ 

طرح مذکور در حال حاضر در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مازندران مطرح شده است و شنیده‌هایی از جزئیات این مصوبه به گوش می‌رسد، اما رئیس مرکز توسعه و سیاست‌های راهبردی وزارت راه‌وشهرسازی به «پیام ما» می‌گوید تاکنون طرحی در این زمینه در شورای‌عالی شهرسازی و معماری به تصویب نرسیده است.

تلاش برای گرفتن مجوز بلندمرتبه‌سازی در مازندران سابقه‌ای طولانی دارد و «سرخرود» نخستین شهر مازندران بود که توانست در فروردین سال ۱۴۰۱ مجوز این کار را از شورای‌عالی شهرسازی و معماری بگیرد؛ اما وضعیت در دیگر شهرهای مازندران این‌گونه نیست. آنها هنوز مجوز بلندمرتبه‌سازی ندارند و این مدل ساخت‌وساز در آنها محل بررسی است.

«کاوه اسدپور»، رئیس مرکز توسعه و سیاست‌های راهبردی وزارت راه‌وشهرسازی، به «پیام ما» می‌گوید دفتر نظارت بر طرح‌های توسعه و عمران این وزارتخانه در اواخر مهرماه سال جاری نامه‌ای به اداره‌کل راه‌وشهرسازی مازندران ارسال کرده و خواسته است طرح بلندمرتبه‌سازی که در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان به تصویب رسیده، برای طی مراحل قانونی بررسی و تصویب نهایی به دبیرخانه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ارسال شود. 

به‌گفته او، «شورای‌عالی شهرسازی و معماری تغییرات جزئی در طرح‌های شهری را به مراجع تصویبی استان‌ها واگذار می‌کند. اما برای طرح‌های مهمی مانند این طرح یعنی بلندمرتبه‌سازی، آن‌هم در استانی با حساسیت‌های محیط‌زیستی و زیرساختی بالا چون مازندران، این طرح حتماً باید در شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران بررسی و نهایتاً تصویب شود. در حال حاضر، طرح مذکور در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان مازندران مطرح شده و شنیده‌هایی از جزئیات این مصوبه به گوش می‌رسد، اما نکته اصلی اینجاست که تاکنون طرحی در این زمینه در شورای‌عالی شهرسازی و معماری به تصویب نرسیده و با توجه به مکاتبه پیش‌گفته دفتر نظارت بر طرح‌های توسعه و عمران، درصورت عدم تصویب طرح در مرجع ملی متولی توسعه فضایی، امکان ابلاغ آن به شهرداری‌ها و عملیاتی‌شدنش در استان وجود ندارد.»

در سال‌های گذشته با توجه به سابقه طرح موضوع بلندمرتبه‌سازی و مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون ضوابط عام بلندمرتبه‌سازی در کشور، بسیاری از درخواست‌های موردی برای بلندمرتبه‌سازی در شهرهای مختلف استان مازندران مطرح شده است، اکنون شنیده‌ها حاکی از آن است که دی‌ماه سال گذشته از سوی استاندار مازندران نامه‌ای به وزارت راه‌وشهرسازی ارسال شده و طی آن به درخواست بلندمرتبه‌سازی در پهنه‌های مستعد سطح استان با توجه به مطالبه سرمایه‌گذاران اشاره شده است. حالا اسدپور با اشاره به این مطالبه به نظر دبیر شورای‌عالی شهرسازی و معماری اشاره می‌کند: «در پاسخ به این درخواست اواخر سال گذشته دبیر شور اعلام کرد این درخواست نیازمند بررسی فنی در شورای‌عالی شهرسازی و معماری و تصویب ضوابط خاص است.»

 به‌گفته رئیس مرکز توسعه و سیاست‌های راهبردی وزارت راه‌وشهرسازی، هدف طرح‌های بلندمرتبه‌سازی این است که در کنار استفاده از مزایای توسعه در ارتفاع از اثرات منفی ساخت‌وساز برای محیط پیرامونی جلوگیری شود. «طبعاً این طرح‌ها برای سرمایه‌گذاران بسیار جذاب است، اما همواره این تهدید وجود دارد که گنگ‌بودن ضوابط مربوط به بلندمرتبه‌سازی در شهرها یا برخورد موردی با این پدیده، زمینه‌ساز فساد و جریانات مالی غیرقابل‌رصد در فرایندهای صدور مجوزهای توسعه شود. 

به همین دلیل، شورای‌عالی شهرسازی و معماری و شخص وزیر راه‌وشهرسازی مدافع نگاه همه‌جانبه به ابعاد مسئله و تصویب طرح‌های یکپارچه و شفاف برای عموم مردم و نیز عدم ارائه پاسخ به استعلامات موردی برای دریافت مجوز در این زمینه هستند تا از رانت و تخلف جلوگیری شود. در مازندران هم ما چنین نگاهی داریم و انتظار می‌رود با همکاری مدیریت عالی استان و ماهیت مازندران به‌عنوان یکی از ذخایر اکولوژیک کشور و ساختارهای ویژه شبکه شهری به‌هم‌پیوسته آن، طرحی حائز تمامی ابعاد فنی ارائه و در این زمینه برای کل استان تصمیم‌گیری شود.»

اسدپور تأکید می‌کند مطابق آیین‌نامه نحوه بررسی و تصویب طرح‌های توسعه و عمران، طرح بلندمرتبه‌سازی مازندران باید در دبیرخانه شورای‌عالی و کمیته‌ فنی شماره۴ این شورا بررسی شود که تاکنون چنین اتفاقی نیفتاده است. او همچنین در پاسخ به این سؤال که آیا در بررسی طرح مذکور ملاحظات محیط‌زیستی در شورای‌عالی شهرسازی و معماری مورد توجه قرار خواهند گرفت؟ می‌گوید: «طرح‌هایی که به صحن شورای‌عالی شهرسازی و معماری می‌آیند حتی درصورتی‌که طبق ضوابط و آیین‌نامه‌های مربوطه مشمول ارزیابی محیط‌زیستی نباشند، از این حیث با دقت مورد بررسی قرار می‌گیرند. نماینده سازمان حفاظت محیط‌زیست در جلسات کمیته فنی و شورای‌عالی شهرسازی و معماری حضوری فعال دارد و شورای‌عالی با مسئله اثر توسعه بر محیط‌زیست شهروندان، برخورد فنی و سختگیرانه دارد.»

او تأکید می‌کند: «به‌ویژه با توجه به روند تغییراقلیم در فلات مرکزی ایران، ما هم نگران مسئله مهاجرت خارج از ضابطه به این منطقه و توسعه نامتوازن هستیم، اما هم‌زمان باید به درس‌آموخته‌های تجربه تاریخی وضع مقررات در این زمینه اشاره کنم؛ وقتی در یک محل درخواست‌ها برای توسعه بسیار بالاست، درصورت رسیدگی نکردن به این درخواست‌ها و عدم ایجاد ظرفیت‌های قانونی (با رعایت ملاحظات فنی)، شاهد افزایش میزان تخلفات خواهیم بود. بنابراین، مسئله اصلی التزام به مفهوم توسعه پایدار، همه‌شمول و عادلانه فضا به‌نفع تمامی ذی‌نفعان است.»

انفعال نهادهای ناظر

ساخت‌وسازها آن‌طورکه در این طرح ابتدایی آمده است، اغلب عرصه‌ها را دربرمی‌گیرد. در این شرایط اداره منابع‌طبیعی مازندران از جمله متولیان امر است؛ آن‌هم در شرایطی که اکوسیستم این استان تاب‌آوری چندانی ندارد و با هجوم مهاجران و ساخت‌وساز سال‌های گذشته شکننده‌تر از گذشته است. «علی باقری جامخانه»، رئیس اداره منابع‌طبیعی مازندران-ساری، اما به «پیام ما» می‌گوید تقاضا برای زمین با توجه به کمبود آن و قیمت‌های بالا، رشد تصاعدی داشته است و این درحالی‌است که استان مازندران یکی از استان‌های مهم برای حفظ امنیت غذایی کشور است و این تقاضا نباید این مسئله را تحت‌تأثیر قرار دهد. «ما با توجه به مواد ۶-۹-۱۰ و ۲۰ آیین‌نامه اجرایی زمین شهری، درصورتی‌که اراضی ملی یا در محدوده مناطق چهارگانه نباشد، برای دادن مجوز همکاری خواهیم کرد.»

او می‌گوید در چارچوب قانون و دستورالعمل‌های قانونی موجود با مسکن و شهرسازی همکاری دارند و اگر زمینی خارج از محدوده شهری باشد و امکان ساخت داشته باشد، با داشتن مصوبه هیئت وزیران و مصوبه شورای‌عالی شهرسازی، این امکان برایش فراهم است. 

تشکل‌های محیط‌زیستی استان و فعالان اما با بلندمرتبه‌سازی مخالف‌اند. آنها در جلسات مربوطه حضور نداشته‌اند، اما نگران تغییر اکوسیستم، تأثیر فرونشست بر منطقه و نابودی بیشتر آب و خاک و هوا هستند. «داریوش عبادی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی استان مازندران، به «پیام ما» می‌گوید: در حال حاضر دو دیدگاه در جریان است. نخست دیدگاهی که معتقد است کمبود زمین داریم و باید مانند کشورهایی چون ژاپن روی ارتفاع سرمایه‌گذاری انجام گیرد و دیدگاه دیگری که می‌گوید بومی‌ها در مازندران نیاز به چنین چیزی ندارند و این کار یعنی سرازیر کردن مهاجرت افسارگسیخته به استانی که دیگر توان چنین چیزی ندارد. «هر دوی این دیدگاه‌ها نقاط قوت و ضعف خود را دارند، اما ما فعالان محیط‌زیستی هم‌راستا با دیدگاه دوم هستیم. ما می‌دانیم اکوسیستم مازندران تا چه حد شکننده و آسیب‌پذیر است و این استان دیگر توانایی پذیرش مهاجران را ندارد و این ساخت‌وسازها یعنی استفاده از آب، خاک و هوا به‌شکل گسترده.»

او می‌گوید بلندمرتبه‌ها، منظر استان را خراب می‌کنند و چون همه مناطق هم نامشان در این طرح آمده، آنها نگرانند سوداگران بی‌توجه به وضعیت موجود به استان هجوم بیاورند. «در استان مازندران بومی‌ها مشکل مسکن ندارند و این را تمامی آمارها نشان می‌دهد. بنابراین، ساخت‌وسازهای جدید قرار است فضا را برای سوداگری باز کند. سؤال این است که آیا استان ما ظرفیت این جمعیت را دارد؟ ما در هیچ‌کدام از جلساتی که برای بلندمرتبه‌سازی برگزار شده، حضور نداشته‌ایم و متأسفانه شاهد انفعال نهادهای ناظری چون محیط‌زیست و منابع‌طبیعی هم هستیم.»

مشهد، مقصد دیگر بلندمرتبه‌سازان

یکی دیگر از نقاطی که طرح بلندمرتبه‌سازی‌اش به محلی برای مناقشه بدل شده، مشهد است؛ شهری درگیر ساخت‌وساز، جمعیت گسترده و مسافران همیشگی. اما آن‌طورکه «صالح شریفی»، شهرساز و عضو بنیاد چهارطبقه، به «پیام ما» می‌گوید، تلاش‌ها برای تصویب این طرح به‌صورت گسترده و در سال‌های گذشته در این شهر در جریان است. او می‌پرسد: «قرار است این ساختمان‌ها چه مشکلی از شهر حل کنند؟ می‌گویند شهر نیازمند لوکس‌شدن و داشتن چنین ساختمان‌هایی است، اما چطور با این پراکندگی که در نقشه ابتدایی آمده، قرار است به این هدف برسند؟ ما نتوانستیم به دستور مطالعات اجتماعی این طرح دست یابیم، اما از نظر اجتماعی بلندمرتبه‌سازی توصیه نمی‌شود و صرفاً باعث شکاف و تظاهرگزینی است و تبعات منفی دارد.»

او همچنین به مصوبه شورای‌عالی شهرسازی در سال ۱۴۰۰ اشاره می‌کند که براساس آن بارگذاری ساخت‌وساز در نقاطی که امکان فرونشست وجود دارد، ممنوع است. اما در این طرح به این نقاط هم توجهی نشده، «ما در شمال‌غرب مشهد بیشترین میزان فرونشست را داریم و از سویی بیشترین بارگذاری در همین بخش است. معاون وزیر راه اوایل مهرماه نامه‌ای به استانداری زده‌اند تا این طرح در معرض بررسی نخبگان قرار گیرد و حالا باید ببینیم آیا با این شرایط طرح تصویب خواهد شد یا خیر؟»

 موافقان و مخالفان بلندمرتبه‌سازی مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند و هر کدام در حال شمردن تبعات مثبت و منفی این طرح‌ها هستند. موافقان می‌گویند باید از زمین بهره بیشتری برد و مخالفان می‌گویند نیاز به این تعداد از ساختمان‌های بلندمرتبه، آن‌هم به‌صورت گسترده در شهرهایی چون مشهد و شهرهای استان مازندران، نیست و تنها زیست شهری، محیط‌زیست و آینده را تخریب خواهد کرد. حال باید دید این طرح‌ها چگونه در شورای‌عالی و شهرسازی به تصویب می‌رسند و مهم‌تر از آن، چگونه به بار می‌نشینند.