پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از اقدامات غیرمسلحانه است که با هدف کاهش آسیب‌پذیری، افزایش تاب‌آوری و حفظ ادامه حیات و خدمات‌رسانی در برابر تهدیدات مختلف (طبیعی، انسان‌ساز و نظامی) طراحی و اجرا می‌شود. این اقدامات مبتنی‌بر پیشگیری، انعطاف‌پذیری و مقابله غیرمستقیم با تهدیدات است. بسیاری از تهدیدها می‌توانند فاجعه‌بارترین پیامدها را برای محیط‌زیست داشته باشند. با ایمن‌سازی صنایع آلاینده و تأسیسات هسته‌ای، از وقوع حوادثی که آب، هوا و خاک را برای نسل‌ها آلوده می‌کنند، از فجایع زیست‌محیطی جلوگیری و از منابع‌طبیعی حفاظت می‌شود.

توسعه پایدار بر سه رکن اصلی «اقتصاد پویا»، «جامعه بالنده» و «محیط‌زیست سالم» استوار است. این درحالی‌است که این مسیر همواره در معرض تهدیدات گوناگون طبیعی و انسان‌ساز قرار دارد. توسعه پایدار بدون در نظرگیری ملاحظات امنیتی و تاب‌آوری، توسعه‌ای ناپایدار و شکننده خواهد بود. درواقع، پدافند غیرعامل به‌عنوان پل ارتباطی بین «امنیت» و «توسعه» عمل می‌کند.

پدافند غیرعامل به‌عنوان راهبردی محافظتی، نه‌تنها برای دفع تهدیدات، بلکه به‌عنوان زیرساخت ضروری برای تضمین پایداری توسعه در جوامع مختلف نقش مؤثری ایفا می‌کند. به‌عبارت دیگر، پدافند غیرعامل چارچوبی حکمرانانه با رویکردی پیشگیرانه و تاب‌آورانه است که هدف نهایی خود را حفاظت از سرمایه‌ها و گام‌ها در مسیر  توسعه پایدار در برابر تهدیدات چندلایه و ترکیبی قرار می‌دهد.

تهدیدهای متعدد و ترکیبی که عمدتاً وضعیت اقتصادی و اجتماعی را هدف گرفته‌اند می‌توانند دستاوردهای دهه‌ها توسعه اقتصادی را نابود کنند، اما پدافند غیرعامل با رویکردی پیشگیرانه از این وقایع جلوگیری می‌کند. به‌عنوان مثال، می‌توان با  ایمن‌سازی زیرساخت‌های حیاتی مانند نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها، شبکه‌های آب و برق، از سرمایه‌های ملی حفاظت و از توقف چرخه اقتصادی جلوگیری کرد.

از سوی دیگر، پیشگیری همواره کم‌هزینه‌تر از جبران خسارات ناشی از بحران‌ و حوادث است. سرمایه‌گذاری در پدافند غیرعامل، به‌نوعی سرمایه‌گذاری برای حفظ جامعه و صرفه‌جویی در هزینه‌های کلان بازسازی پس از حادثه است.

استقرار نظام پدافند غیرعامل در لایه‌های مختلف جامعه، منجر به تاب‌آوری در سطوح کلان خرد می‌شود. با اجرای نظام‌نامه و اجزای پدافند غیرعامل و ایجاد تاب‌آوری در مراکز صنعتی و تولیدی، اطمینان حاصل می‌شود اقتصاد ملی حتی در شرایط بحرانی نیز به حیات خود ادامه می‌دهد.

هدف نهایی توسعه پایدار، ارتقای کیفیت زندگی انسان‌هاست. پدافند غیرعامل مستقیماً از این هدف محافظت می‌کند. جوامع با تمرکز بر پدافند زیستی و آموزش بهداشت فردی و جمعی، از سلامت و جان شهروندان که باارزش‌ترین دارایی یک کشور هستند، محافظت می‌کند.

برای پیشبرد اهداف توسعه پایدار و تبعیت از قوانین و برنامه‌های حوزه سلامت و پدافند باید بنیان جامعه را تقویت کرد. در جنگ‌های نوین و ترکیبی اعتماد، افکار و باورهای مردم جامعه مداوم تحت حملات متعدد قرار می‌گیرند. پدافند مردم‌محور، با ارتقای «دانایی، توانایی و آمادگی»، اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی را تقویت می‌کند. جامعه‌ای که آموزش دیده و آماده است، در برابر بحران‌ها متحد و مقاوم می‌ایستد.

بحران‌ها معمولاً فقیرترین و آسیب‌پذیرترین گروه‌های جامعه را بیشتر تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. پدافند غیرعامل با برنامه‌ریزی برای کاهش این آسیب‌پذیری، به تحقق عدالت اجتماعی کمک می‌کند؛ این امر نیز یکی دیگر از اهداف توسعه پایدار را متبلور می‌سازد.

بسیاری از تهدیدها (مانند حملات سایبری به تأسیسات صنعتی یا حوادث شیمیایی) می‌توانند فاجعه‌بارترین پیامدها را برای محیط‌زیست داشته باشند. با ایمن‌سازی صنایع آلاینده و تأسیسات هسته‌ای، از وقوع حوادثی که آب، هوا و خاک را برای نسل‌ها آلوده می‌کنند، از فجایع زیست‌محیطی جلوگیری و از منابع‌طبیعی حفاظت می‌شود که خود منجر به امنیت غذایی و تضمین استوار ماندن یک کشور است.

اگر همه افراد جامعه، بالاخص سیاستمداران به این درک مشترک برسند که پدافند غیرعامل هزینه اضافی برای نظام حکمرانی نیست، بلکه باید آن را یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه برای تضمین توسعه پایدار قلمداد کرد، قطعاً جامعه تاب‌آور و توانمندتر خواهد شد. بنابراین، نهادینه کردن فرهنگ پدافند غیرعامل، به‌معنای سرمایه‌گذاری بر روی آینده‌ای امن، پایدار و تاب‌آور برای نسل‌های حاضر و آینده است.

 ادغام پدافند غیرعامل در استراتژی ملی توسعه

شاید بهترین کار و اولین گام در راستای استقرار پدافند غیرعامل در لایه‌های مختلف جامعه این باشد که در سیاستگذاری‌های کلان و خرد، برنامه‌های آن را ادغام کنیم. به‌عنوان مثال، هر پروژه بزرگ عمرانی یا اقتصادی (مانند احداث پتروشیمی جدید یا سد) ملزم ‌شود در مرحله ارزیابی فنی-اقتصادی، «طرح پدافند غیرعامل» خود را ارائه دهد. این طرح باید مواردی مانند پراکندگی جغرافیایی، امنیت سایبری، استقرار در فاصله ایمن از مراکز جمعیتی و مقاومت در برابر حوادث طبیعی را پوشش دهد.

همچنین، با ایجاد کمیته تاب‌آوری زیرساختی و فراهم سازی منابع مختلف از منابع دولتی و مشارکت بخش خصوصی، به مدرن‌سازی و تقویت زیرساخت‌های حیاتی (انرژی، آب، ارتباطات، حمل‌ونقل) در برابر تهدیدات پرداخت. این کار علاوه‌بر کاهش نفوذ دشمن به زیرساخت‌ها در شرایط ویژه، استقلال فناوری را به ارمغان خواهد آورد.

اصول پدافند غیرعامل همواره بر مصون‌سازی متکی است؛ لحاظ کردن آن در قوانین ساخت و توسعه شهری همچون ممنوعیت استقرار صنایع (پرخطر) در مجاورت کلانشهرها، تعیین و حفظ «اراضی باز شهری» به‌عنوان فضایی برای تخلیه اضطراری، تعیین «کریدورهای امن» برای انتقال مواد حساس و خطرناک به دور از مناطق پرجمعیت می‌تواند میزان آسیب‌پذیری کالبدی، اقتصادی و اجتماعی را کاهش دهد.

شاید نیاز باشد برخی سیاست‌های مشوق‌محور برای بخش‌های دولتی و خصوصی همچون اعطای تسهیلات مالی و معافیت‌های مالیاتی به شرکت‌هایی که استانداردهای تعیین‌شده در «سطح کلان» را رعایت می‌کنند، سیستم‌های امنیتی سایبری خود را ارتقا می‌دهند یا در طراحی محصولات خود تاب‌آوری را لحاظ می‌کنند، تعیین شود. همچنین، شرکت‌هایی که می‌خواهند با دولت کار کنند، ملزم به داشتن گواهی‌ای باشند که تأیید می‌کند طرح‌های آنها مبتنی‌بر اصول پدافند غیرعامل است.

پدافند غیرعامل در تمام زمینه‌های زندگی بشری تأثیرگذار است و باید با اصول آن آشنا باشیم. ادغام آموزش‌های پدافند غیرعامل در مدارس و دانشگاه‌ها به‌صورت کارگاه‌های عملی می‌تواند در تبیین و نهادینه کردن آن مؤثر باشد. به‌عنوان مثال، اجرای کمپین خانه و خانواده تاب‌آور با ارائه آموزش‌های ساده و چک‌لیست‌های کاربردی، به خانواده‌ها می‌آموزد چگونه برای شرایط بحرانی (از قطع برق و آب تا همه‌گیری بیماری) برنامه داشته باشند و خود را آماده کنند.