یکی از مسائل کلیدی در حوزه پارک‌های علم و فناوری، ایجاد شبکه خدمات فنی و تخصصی در این پارک‌ها با هدف رونق آنها و درنهایت کمک به اقتصاد و فناوری ملی است. از نگاه من، وجود چنین شبکه‌ای امری اجتناب‌ناپذیر است. پرسش اصلی اینجاست که چگونه می‌توان رشد این شبکه را تسریع کرد و دامنه نفوذ آن را افزایش داد. یکی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه، حمایت از شرکت‌های واسطه‌گر و ارائه‌دهنده خدمات است. همان‌طورکه از یک مدیرعامل پالایشگاه انتظار داریم پروژه‌هایی را به شرکت‌های حوزه انرژی واگذار کند، وزارت علوم نیز باید بپذیرد که بخشی از پروژه‌های خود در پارک‌های فناوری را به‌صورت برون‌سپاری به کارگزاران واگذار کند. این امر به تقویت شبکه خدماتی و افزایش ارتباط میان کارگزاران کمک می‌کند.

تجربه سال‌های اخیر نشان داده است گاه ستاد پارک‌ها و کارکنان آنها همان رویه‌ای را در پیش گرفته‌اند که پیش‌تر مدیران صنایع بزرگ داشتند؛ یعنی کارگزاران را رقیب خود تلقی می‌کنند یا به آنان فرصت کافی برای فعالیت نمی‌دهند. نتیجه این رویکرد، ارائه خدمات با کیفیت پایین از سوی کارگزاران و درنهایت آسیب‌دیدن مشتریان اصلی اکوسیستم، یعنی شرکت‌های دانش‌بنیان و واحدهای فناور، است.

یکی دیگر از ضعف‌های موجود این است که بسیاری از کارگزاران تنها در سطح محلی دیده می‌شوند، درحالی‌که ترکیبی از کارگزاران محلی و ملی می‌تواند بسیار مؤثرتر باشد. افزون‌بر‌این، باید به ظرفیت‌ها و مجوزهایی که کارگزاران در سایر نهادها دارند (مانند معاونت علمی، صندوق‌ها یا پارک‌های دیگر) توجه کرد و اجازه داد از این قابلیت‌ها در شبکه بهره گرفته شود. همچنین، تخصیص گرنت به واحدهای فناور و آزاد گذاشتن آنها در انتخاب کارگزار، همراه با ایجاد یک پلتفرم جامع خدمات تخصصی، می‌تواند به شکل‌گیری ارتباط مستقیم میان شرکت‌های فناور و ارائه‌دهندگان خدمات کمک کند؛ ارتباطی که فراتر از مسیرهای رسمی پارک‌هاست و همان چیزی است که اکوسیستم به آن نیاز دارد.

اما درباره اینکه چه نوع خدمات فنی و تخصصی بیشترین تأثیر را در ارتقای بهره‌وری شرکت‌های مستقر در پارک‌ها دارند، باید گفت این موضوع نسبی است و باید براساس سطح بلوغ شرکت و مرحله توسعه پارک تعیین شود. اگر شرکت‌ها را در سه دسته «رشد مقدماتی»، «رشد» و «رشدیافته» و پارک‌ها را در سه سطح «تأسیس»، «درحال‌توسعه» و «توسعه‌یافته» تصور کنیم، یک ماتریس سه در سه شکل می‌گیرد که نوع خدمات متناسب با آن متفاوت خواهد بود. بااین‌حال، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، توسعه بازار و آموزش ادبیات بازار است؛ زیرا بزرگ‌ترین ضعف شرکت‌های دانش‌بنیان در همین حوزه دیده می‌شود و متأسفانه پارک‌ها نیز خدمات مؤثری در این زمینه ارائه نمی‌دهند. به بیان دیگر، هر شرکت به یک بسته خدماتی شخصی‌سازی‌شده نیاز دارد، اما خدمات پارک‌ها عموماً استاندارد و یکسان برای همه است که ارزش‌افزوده بالایی ایجاد نمی‌کند.

در این میان، درباره زیرساخت‌ها و منابع انسانی که برای ایجاد یک شبکه مؤثر خدمات فنی لازم است، باید تأکید کرد بزرگ‌ترین سرمایه اکوسیستم نوآوری «افراد» و «شبکه ارتباطات» آنان است. ذات اکوسیستم بر تعامل میان کنشگران استوار است و هرچه شبکه ارتباطی گسترده‌تر و اعتماد در آن بیشتر باشد، کارامدی اکوسیستم بالاتر خواهد بود. بنابراین، توانمندی در جذب افراد متخصص، ایجاد شبکه‌ای فعال و تقویت تعاملات، اصلی‌ترین پیش‌نیاز موفقیت است.

در زمینه چگونگی ایجاد شبکه‌ای یکپارچه از خدمات تخصصی هم باید گفت این قضیه به هم‌افزایی میان پارک‌های مختلف تحت‌نظر وزارت علوم بازمی‌گردد؛ شبکه‌ای که بتواند به رشد اقتصاد دانش‌بنیان کمک کند. با این توضیح که چنین شبکه‌ای تا حد زیادی وجود دارد، اما مسئله اصلی ارزیابی اثربخشی آن و شناسایی نقاط ضعف است. وزارت علوم به‌دلیل ساختار گسترده خود و تنها داشتن یک معاونت نوآوری، توانایی کافی برای مدیریت متمرکز چنین شبکه‌ای را ندارد. بنابراین، رویکرد از بالا به پایین کارامد نخواهد بود. به‌جای آن باید مشوق‌هایی برای همکاری میان پارک‌ها در نظر گرفته شود؛ از جمله امکان اشتراک درآمد اختصاصی، تعریف گرنت‌های مشترک و حمایت‌های مالی، قانونی و رسانه‌ای. این اقدامات کمک می‌کند تا شبکه‌ها به‌صورت خودجوش و متناسب با نقاط قوت هر پارک توسعه یابند.

به بیان دیگر، همان‌طورکه در نظریه فرگشت، گونه‌هایی بقا پیدا می‌کنند که بیشترین سازگاری را با محیط دارند، در اکوسیستم نوآوری نیز باید اجازه داد «نودهای قوی‌تر» شکل بگیرند و توسعه یابند. چنین رویکردی با ماهیت اکوسیستم و نوآوری باز سازگارتر است و می‌تواند به تحقق اهداف اقتصاد دانش‌بنیان کمک کند.