بازگشت سلاطین مغول

دیروز پایگاه میراث جهانی گنبدسلطانیه در خبری اعلام کرد باستان‌شناسان در آخرین کاوش‌های انجام‌شده در مجاورت گنبدسلطانیه و در محدوده موسوم به «ابواب‌البر» بخش‌هایی از یک آرامگاه زیرزمینی را کشف کرده‌اند. «ابوالفضل عالی»، مدیر پایگاه میراث جهانی سلطانیه و سرپرست این کاوش، اعلام کرده است: «با توجه به شواهد و مدارک موجود و نوشته‌های متون تاریخی، آرامگاه مربوط به دوره ایلخانی و اسکلت‌های کشف‌شده در آن، احتمالاً متعلق به خانواده سلطنتی ایلخانان مغول بوده است.» به‌گفته عالی، گورستان سلطنتی بخش بسیار مهمی در مجاورت گنبدسلطانیه است که مطابق با متون تاریخی برخی از اعضای خانواده سلطنتی از جمله یکی از همسران و فرزندان اولجایتو، هشتمین ایلخان مغول، در آنجا دفن شده‌اند.

گنبدسلطانیه که آن را بزرگترین گنبد آجری جهان می‌دانند، یکی از آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی و از شاهکارهای معماری دوران پس‌ازاسلام در ایران ‌‌به‌شمار می‌آید. این بنا که آرامگاه سلطان‌محمد خدابنده (اولجایتو)، پادشاه شیعه ایلخانیان، در آن قرار دارد، یکی از آثار شاخص‌ معماری دوره ایلخانی در ایران است. کاوش‌ها و مطالعات علمی متعددی در طول سال‌ها در محوطه اطراف این اثر انجام شده است، اما پس از سال‌ها کاوش‌های باستان‌شناسی، در جوار این بنا آغاز شده و در مدت زمان کوتاهی منجر به کشف آثار بااهمیتی شده است. به‌گفته مدیر پایگاه میراث جهانی گنبدسلطانیه: «عملیات کاوش باستان‌شناسی در محدوده جنوب‌غربی ارگ تاریخی گنبد تاریخی سلطانیه از ابتدای مردادماه آغاز شد. این عملیات بعد از سال‌ها دوباره در محدوده اطراف بنای گنبدسلطانیه از سر گرفته شده است.»

اقدامات عام‌المنفعه ایلخانان مغول

عالی دلیل آغاز کاوش‌ها پس از سال‌ها در این محدوده را این‌طور عنوان کرده است: «در حین ایجاد کانال ناکِش در ضلع غربی با آثاری تاریخی مواجه شدیم. با دریافت مجوز از پژوهشگاه میراث‌فرهنگی عملیات کاوش باستان‌شناسی را در این محدوده آغاز کردیم. روشن کردن تاریخ سكونت و تطور زندگی شهر قدیم سلطانیه از اهداف این فصل كاوش است.» در فصول پیشین کاوش، باستان‌شناسان قسمت‌هایی از شهر قدیم سلطانیه، مانند بخشی از بازار و برج‌ و باروی ارگ، دروازه‌های شمالی و جنوبی ارگ، دسترسی عمده داخل ارگ، واحدهای پیوسته برج و باروهای واحدهایی از مجموعه «ابواب‌البر» را کشف کردند. حالا این کاوش‌ها در محدوده‌ای که آن را به‌نام «ابواب‌البر» می‌شناسند، آغاز شده است. براساس متون تاریخی، اولجایتو هم‌زمان با برپایی پایتخت جدید حکومت ایلخانان در سلطانیه، اقدام به ساخت آرامگاهی برای خود در بخشی از ارگ حکومتی کرد که به گنبدسلطانیه معروف شد. او به تقلید از برادر خود، غازان‌خان، در تبریز و به توصیه وزرای ایرانی، در محوطه پیرامون بنای گنبد و داخل ارگ، مجموعه‌ای از بناهای عام‌المنفعه ساخت و آن را «ابواب‌البر» نام گذاشت که شامل ۱۹ عمارت با کاربری‌های مختلف بود. ابواب‌البر بخشی از پایتخت جدید و قسمتی از ارگ حکومتی بود که به‌صورت عام‌المنفعه به مردم و مسافران خدمات ارائه می‌کرد.

در گزارش رسمی گروه کاوش در محوطه مجاور گنبدسلطانیه آمده است: «با وجود آنکه در متون تاریخی هم‌زمان با حکومت اولجایتو و نوشته‌های بعدی، از ابواب‌البر سلطانیه و خدمات آن یاد شده، اما به جزئیات ساختمان‌ها و محل قرارگیری آن در ارگ اشاره‌ای نشده است. بنابراین، با توجه به وجود پرسش‌ها و ابهامات زیاد درباره این محدوده و ساختمان‌های مجاور گنبدسلطانیه که بخشی از آنها در کاوش‌های باستان‌شناسی گذشته آشکار شده بود، پایگاه میراث جهانی سلطانیه تصمیم به انجام کاوش باستان‌شناسی با هدف به‌دست‌آوردن آگاهی بیشتر از ابواب‌البر و بناهای اطراف گنبدسلطانیه کرده است. در این راستا، مشخص کردن حصار پیرامون گنبد و ابواب‌البر و چگونگی ارتباط مجموعه با دیگر بخش‌های ارگ تاریخی در دستورکار کاوش قرار گرفته است. به همین منظور، ترانشه‌هایی در بخش شرقی و غربی گنبد باز شد تا وضعیت دیوار محصورکننده مجموعه و ورودی‌های آن با انجام کاوش باستان‌شناسی مورد بررسی قرار گیرد. با توجه به کشف برخی از آثار معماری در کاوش دهه ۵۰ شمسی به سرپرستی دکتر گنجوی و کاوش‌های دهه ۶۰ و ۷۰ شمسی به سرپرستی دکتر میرفتاح در ضلع شرقی گنبدسلطانیه، تصمیم گرفتیم پژوهش‌های باستان‌شناسی را با هدف بازشناسی و خواناسازی کاوش‌های گذشته در محدوده ابواب‌البر انجام دهیم.»

باستان‌شناسان در این کاوش‌ها به نتایج قابل‌توجهی دست پیدا کرده‌اند، از جمله: «بخش‌هایی از فضاهای مجاور گنبد مربوط به دوره ایلخانی و همچنین آثار معماری دوره‌های بعد از ایلخانی در ضلع غربی آشکار شده است.» علاوه‌برآن، آرامگاهی که باستان‌شناسان براساس شواهد به این نتیجه رسیده‌اند که متعلق به اعضای خاندان سلطنتی ایلخانان مغول است، کشف شده است.

به‌گفته عالی، این فصل از کاوش در سلطانیه تا ششم شهریورماه ادامه خواهد داشت.