برخی از فعالان و کارشناسان معتقدند تا زمان تغییر شیوه مدیریت پسماند روستایی باید زباله‌­سوزی‌­های کوچک و بزرگ را در یک ­جا متمرکز و تأسیساتی برای مدیریت خاکسترها و دود ناشی از این زباله­‌سوزی­‌ها تعبیه کرد. بااین‌حال، مخالفت‌­های گسترده‌­ای در مقابل این ایده وجود دارد. قوانین محیط­‌زیستی، سوزاندن زباله را جرم می‌­داند و در مقابل هر نوع اقدامی برای ساماندهی به زباله‌­سوزی‌که منجر به حذف آن نشود، موضع‌­گیری تندی دارد. در این کشاکش، زباله‌­ها در حجم‌­های باورنکردنی با استفاده از بنزین و گازوئیل سوزانده می‌­شوند و گویی راهی برای برون‌رفت وجود ندارد. حال آنکه در برخی روستاهای استان گیلان، مردم و مسئولان به‌دنبال نصب زباله‌­سوزهای کوچک‌مقیاس هستند تا از عواقب زباله‌­سوزی‌ بکاهند. تا زمانی که تفکیک زباله، سوزاندن رایج در استان­‌های ساحلی شمالی و بازشناسی واقعیت آن در ابعاد کنونی‌­اش و نصب زباله­‌سوز­‌های کوچک‌مقیاس که در انتهای چرخه­ مدیریت پسماند و اجرای موفقیت‌آمیز پروژه­ «حذف پسماند تر روستایی» صورت نگیرد، نمی‌­توان سیاست­گذاری مناسبی در این زمینه داشت. وقتی درباره­ زباله­‌سوزی­‌ها کوچک­‌مقیاس صحبت می‌­کنیم، باید بدانیم قرار است جایگزین جرمی شود که به یک هنجار اجتماعی ناگریز تبدیل شده ­است. در این نوشتار تلاش می­‌شود تا این تفکیک از منظر فنی و با تأکید بر نوع و میزان آلایندگی هر یک مورد بررسی قرار گیرد.
زباله‌سوزی به‌معنای آتش زدن تلی از زباله‌ قابل‌احتراق در سطح زمین یا در گودالی کم‌عمق، یکی از ابتدایی‌ترین و ساده‌ترین روش‌های مدیریت پسماند است. افزودن مواد قابل‌احتراقی مانند نفت، گازوئیل یا بنزین می‌تواند به احتراق پسماندهایی که از قابلیت احتراق کمی برخوردار هستند، کمک کند. این روش دفع پسماند متأسفانه در نبود یک سازمان منظم جمع‌آوری پسماند روستایی به‌عنوان یکی از شایع‌ترین روش‌ها در نوار ساحلی شمال ایران به‌کار گرفته می‌شود.
زباله‌سوزی علاوه‌بر خطراتی مانند آتش‌سوزی جنگل‌ها، مراتع و تالاب‌ها اثرات مخرب محیط‌زیستی فراوانی از جمله آلاینده‌ها را دارد. این آلاینده‌ها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد؛ یکی آلاینده‌های هوا و دیگری آلاینده‌های آب و خاک.
گازهای آلاینده ناشی از زباله‌سوزی یا ناشی از احتراق ناقص زباله مانند گاز منوکسیدکربن است یا حاصل تشکیل ترکیبات سمی آلی به‌دلیل کمبود اکسیژن در داخل زباله و عدم زمان کافی برای احتراق کامل آن. وجود ترکیبات کُلُردار مانند پلاستیک PVC (که برچسب‌های پلاستیکی بطری‌ها و پلاستیک‌های بسته‌بندی را تشکیل می‌دهند) در تل زباله می‌تواند باعث تولید گازهای سمی مانند دیوکسین‌ها و فوران‌ها شوند. این دو گاز در دماهای بالاتر از دمای محیط به‌صورت گاز است و در دمای محیط (کمتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد) به‌صورت مایع وجود دارند. ازاین‌رو، این گازهای آلی سمی ناشی از احتراق به‌سرعت تبدیل به آلاینده‌های آب و خاک می‌شوند.
آلاینده‌های مربوط به خاک ناشی از زباله‌سوزی یا ترکیبات معدنی باقیمانده از احتراق پسماند هستند یا ترکیبات آلی ناشی از احتراق ناقص پسماند. خاکستر به‌جامانده از احتراق می‌تواند خاک را قلیایی و یا آن را به نمک‌های فلزاتی مانند سرب، روی و کادمیوم موجود در رنگ‌ها، باتری‌ها و یا کالاهای الکترونیکی آلوده کند. ترکیبات حاصل از این مواد معدنی علاوه‌بر آسیب به باروری خاک، به‌دلیل انحلال در آب وارد چرخه‌ آب می‌شود و درنهایت آب‌های سطحی (نهرها، برکه‌ها و رودخانه‌ها) و زیرزمینی را نیز آلوده می‌کنند. ترکیبات آلی ناشی از احتراق ناقص پسماند عموماً ترکیبات شیمیایی هستند که به‌دلیل کمبود اکسیژن و یا حرارت لازم برای احتراق باعث تولید ترکیبات میانی می‌شوند. این ترکیبات که عموماً به‌صورت دود حاصل از احتراق دیده می‌شوند و بوی حاصل از آنها قابل‌استشمام است، در اثر گرمای آتش تبخیر می‌شوند و بعد از میعان به‌سرعت به حالت ذرات معلق مایع در هوا برمی‌گردند. این قطرات بسیار کوچک توسط جریان هوا با فاصله از تل زباله بر روی شاخ و برگ گیاهان می‌نشینند. باقیمانده‌ این ترکیبات آلی در خاکستر، با حل شدن در خاک و آب به چرخه‌ غذایی حیوانات اهلی و وحشی وارد می‌شود.
«سیده بلین توکلی ثانی»، عضو هیئت‌علمی دانشکده‌ بهداشت دانشگاه علوم‌پزشکی مشهد، در مقاله‌ علمی منتشرشده در سال ۱۴۰۱، مروری نظام‌مند از مطالعات انجام‌شده در رابطه با آلودگی شیر گاو به ترکیبات سمی حاصل از احتراق زباله (دیوکسین‌ها) که در استان‌های شمالی، جنوبی و مرکزی کشور صورت پذیرفته بود، انجام دادند. در بیش از ۴۰ درصد از اندازه‌گیری‌­های صورت‌گرفته، میزان آلودگی به دیوکسین‌ها بیش از استانداردی است که سازمان بهداشت جهانی تعیین کرده است. این آلودگی‌ها به‌ویژه در شیر خام (غیر پاستوریزه) به‌صورت چشمگیری بالاتر است. آلاینده‌هایی مانند دیوکسین‌ها که در طبیعت بسیار پایدار هستند، به‌راحتی وارد چرخه‌ غذایی حیوان و انسان و در بدن آنها انباشته می‌شوند. بنابراین، جلوگیری از زباله‌سوزی به‌عنوان یکی از راهکارهای مدیریت پسماند بسیار اهمیت دارد و باید مورد توجه مسئولان و حامیان محیط‌زیست قرار گیرد.

ترس از زباله‌سوزهای روستایی
مسئله‌ای که بسیار مورد غفلت قرار می‌گیرد، تفاوت زباله‌سوزی و دستگاه‌های کوچک ریجکت‌سوز (با ظرفیت دو تا سه تن) است. درحالی‌که زباله‌سوزی به‌صورت گسترده در ایران شیوع دارد، به‌دلیل نبود سازمان جمع‌آوری و دفع بهداشتی زباله، این امر در روستاها به‌صورت یک رویه‌ عادی درآمده است. از سوی دیگر، هیچ نظارتی بر امر زباله‌سوزی وجود ندارد، دستگاه‌های ریجکت‌سوز علاوه‌بر کسب مجوز پس از پایش اولیه باید مورد نظارت‌های دوره‌ای و پایش گازهای آلاینده قرار گیرند. در دستگاه‌های ریجکت‌سوز استاندارد، پسماند در حضور اکسیژن کافی و در دمای بالاتر از احتراق ترکیبات آلی آلاینده سوزانده شده و فرایند احتراق آن در دودسوز این دستگاه‌ها کامل می‌شود. گزارش‌های آلایندگی محیط‌زیستی نشان می‌دهد این دستگاه‌ها درصورت رعایت استانداردها نه‌تنها برای طبیعت ضرری ندارند، بلکه با اطمینان از احتراق کامل پسماند در محیطی بسته و قابل‌نظارت، از مضرات زباله‌سوزی که تبدیل به یک معضل برای روستاهای نوار شمالی شده است، می‌کاهد. این دستگاه‌ها می‌توانند به‌عنوان یکی از ابزارهای مدیریت پسماند روستایی مورد استفاده قرار گیرند. طبیعتاً تمرکز مدیریت پسماند باید بر تفکیک از مبدأ زباله‌ تر و قابل‌بازیافت باشد.
مخالفت‌­هایی که اکنون با نصب زباله‌­سوزهای روستایی صورت می‌گیرد و یا ترس‌­هایی که در این زمینه برای سیاست­گذاران وجود دارد، مبنی‌بر عدم درک واقعیت‌­های موجود مدیریت پسماند در استان­‌های ساحلی شمالی است. جرم‌­انگاری زباله‌سوزی، فرصت موجود در این سنت برای تبدیل آن به یک راهکار فناورانه را از میان می‌­برد. درحالی‌که اگر این فناوری در انتهای چرخه­ مدیریت پسماند روستایی قرار گیرد و زمانی به‌کار بسته شود که زباله­ تر از چرخه حذف شده است و تنها زباله­‌های خشکِ غیر ارزشمند سوزانده شود، می‌­تواند از بروز خطرات محیط­‌زیستی و آلایندگی موجود تا حد زیادی بکاهد و امکان بهبود مدیریت پسماند و بازنگری در روش‌­های موجود را نیز پدید آورد.