دانش تاریخی، حلقه مفقوده مقابله با فرونشست

| پیام ما | در نخستین نشست خبری رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، «محمدابراهیم زارعی» به پرسش‌هایی درباره فعالیت‌ها و اقدامات این مجموعه پاسخ داد. زارعی در ابتدای سخنان خود با اشاره به برنامه‌های پژوهشگاه برای تقویت جایگاه علمی و پژوهشی کشور در عرصه باستان‌شناسی، از ادامه و گسترش کاوش‌ها در مناطق شمالی خلیج‌فارس و سواحل دریای مکران خبر داد و گفت در این مناطق تمرکز بیشتری بر مطالعات باستان‌شناسی می‌شود. او گفت با وجود انجام مطالعات وسیع در سواحل جنوبی خلیج‌فارس، وظیفه ماست که توجه بیشتری به سواحل شمالی آن و دریای مکران داشته باشیم و تیم‌های کاوش به‌زودی در منطقه مکران مستقر می‌شوند.

زارعی در پاسخ به پرسش‌هایی درباره همکاری با گروه‌های باستان‌شناسی چینی، گفت از زمان آغاز مسئولیت او در پژوهشگاه، هیچ‌گونه فعالیت میدانی یا کاوشی از سوی باستان‌شناسان چینی در ایران انجام نشده است و تنها جلسه‌ای رسمی با سفارت چین برگزار شده که محتوای آن نیز به‌شکل رسمی اطلاع‌رسانی شده و هیچ تصمیم محرمانه‌ای در کار نبوده است. او تأکید کرد درصورت حضور هیئت‌های خارجی، پژوهشگاه ملزم به اطلاع‌رسانی رسمی و شفاف است و هیچ فعالیتی بدون اعلام عمومی انجام نمی‌گیرد.

در بخشی دیگر از این نشست، زارعی به موضوع «حفاری‌های سفارشی» اشاره کرد و گفت در طول دوران مدیریت او در پژوهشگاه، به‌هیچ‌عنوان چنین مجوزهایی صادر نشده و نخواهد شد. او خطاب به رسانه‌ها و افکار عمومی گفت: «تعهد می‌دهم که حتی یک مجوز برای حفاری به درخواست‌های سفارشی یا مشکوک صادر نشود. ما در برخورد با متخلفان هیچ مماشاتی نداریم و با هرگونه رفتار غیرعلمی در حوزه میراث فرهنگی برخورد می‌کنیم.»

رئیس پژوهشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به کاوش‌های نجات‌بخشی در سدهایی مانند چم‌شیر و چپرآباد اشاره کرد و گفت در برخی پروژه‌ها، تعهداتی از سوی مجریان عمرانی داده شده بود که متأسفانه اجرایی نشد. او تأکید کرد پژوهشگاه به‌دنبال تسریع این کاوش‌ها نیست، زیرا کار علمی نیازمند دقت و زمان است. به‌گفته او، گاه خروج یک شیء از خاک تا دو ماه زمان نیاز دارد و این فرایند نمی‌تواند تحت فشار اجرایی یا عمرانی تسریع شود.

در ادامه، زارعی به موضوع پرحاشیه کاوش‌های باستان‌شناسی در محدوده متروی بافت تاریخی شیراز پرداخت. او با رد انعقاد تفاهمنامه رسمی میان پژوهشگاه و نهادهای دیگر، اعلام کرد سند منتشرشده در فضای مجازی تنها یک پیش‌نویس قدیمی است که بدون هماهنگی با پژوهشگاه دستکاری شده و فاقد اعتبار رسمی است. به‌گفته زارعی، مسئولیت مستقیم این پروژه برعهده پژوهشگاه میراث‌فرهنگی است و سرپرست کاوش نیز از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه شیراز و دارای تأییدیه رسمی از شورای پژوهشی پژوهشگاه است. او تأکید کرد ادعاهای مطرح‌شده از سوی رئیس دانشگاه هنر شیراز فاقد وجاهت قانونی است، زیرا این دانشگاه هیچ‌گونه مسئولیتی در پروژه مذکور ندارد.

زارعی با اشاره به جزئیات کاوش‌های انجام‌شده، گفت تاکنون لایه‌هایی از دوران پهلوی دوم و سپس دوره قاجار کشف شده است و آثار به‌دست‌آمده شامل قطعات سفال لعاب‌دار، بدون لعاب و چندین سکه تاریخی است. این اشیا مطابق قانون تا یک ماه برای مستندسازی و مطالعات تخصصی در اختیار باستان‌شناس باقی می‌مانند و سپس به مراجع ذی‌ربط تحویل داده می‌شوند.

زارعی در ادامه، با تأکید بر اهمیت آموزش و فرهنگسازی، افزود: حتی در میان تحصیلکرده‌ها، سواد میراثی پایین است و یکی از دلایل آن، فقدان آموزش در این حوزه از سطح مدرسه است. او خبر داد که تفاهمنامه‌ای با وزارت آموزش‌وپرورش برای آغاز این آموزش‌ها در مدارس در حال تنظیم است.

ابراهیم زارعی در پاسخ به پرسش «پیام ما» درباره خطر فرونشست و آسیب آن به آثار تاریخی گفت: پژوهشگاه در حال همکاری با سازمان زمین‌شناسی و سازمان نقشه‌برداری کشور است تا از ظرفیت تخصصی این نهادها استفاده کند. هرچند گاهی فرونشست آنقدر بحرانی شده است که نه وزارت میراث و نه سازمان نقشه‌برداری هیچ اقدامی نمی‌توانند انجام دهند. او فرونشست را یکی از مهمترین تهدیدها علیه میراث فرهنگی کشور دانست و هشدار داد استفاده بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، از جمله حفر چاه‌های غیرمجاز، باید متوقف شود. او توجه به دانش و معماری ایرانی را در کنترل وضعیتی که فرونشست برای ایران ایجاد کرده، اثرگذار دانست و گفت توجهی به این دانش نمی‌شود. باید به مطالعات باستان‌شناسی و تاریخی توجه شود تا خطای کمتری در تصمیماتمان باشد. زارعی در ادامه گفت: تلاشمان این است که در حوزه تغییراقلیم هم اقدامات و پژوهش‌هایی انجام دهیم.

زارعی همچنین با رد شایعه انحلال پژوهشگاه میراث‌فرهنگی تأکید کرد پژوهشگاه در مسیر تقویت و توسعه بیشتر قرار دارد. او گفت: بخشی از چالش‌ها به‌دلیل محدودیت منابع مالی است، اما تلاش می‌شود تا با استفاده از ظرفیت‌های بین‌استانی و انعقاد تفاهم‌نامه با بیش از ۲۵ استان کشور، برنامه‌های پژوهشی و ادغام مأموریتی با قدرت بیشتری اجرا شود.

در پایان نشست، رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی به موضوع نقش گردشگری پایدار در حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی کشور اشاره و اعلام کرد پژوهشگاه آماده است در همکاری با معاونت گردشگری و سایر نهادها، طرح‌های اولویت‌دار را

اجرا کند.