درس‌های پاکستان برای محیط‌زیست ایران

پاکستان، کشوری که بیش از هر چیز با چالش‌های اقتصادی و سیاسی‌اش شناخته می‌شود، در چند سال گذشته در حوزه محیط‌زیست اقدامات قابل‌توجهی انجام داده که برای کشور ما ایران، آموزنده و الهام‌بخش است. درحالی‌که بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه هنوز درگیر اولویت‌بندی‌های اقتصادی‌اند، پاکستان با ابتکاری ساده اما بزرگ به‌نام «کمپین ۱۰ میلیارد درخت» توانست تحولی سبز در سیاستگذاری‌های زیست‌محیطی خود ایجاد کند. این پروژه که از سال ۲۰۱۴ در ایالت خیبر پختونخوا در شمال‌غرب پاکستان و به مرکزیت پیشاور آغاز شد، ابتدا با هدف کاشت یک میلیارد اصله درخت راه‌اندازی شد و بعدتر به برنامه‌ای ملی تبدیل شد. این کمپین موجب بازسازی پوشش گیاهی شد و هزاران شغل برای جوانان مناطق روستایی و محروم ایجاد کرد؛ جوانانی که پیش از این یا بیکار بودند یا به مهاجرت فکر می‌کردند.

نکته مهمتر، مشارکت گسترده مردم، دانش‌آموزان، سمن‌ها و حتی نیروهای نظامی در اجرای این طرح بود. از مساجد گرفته تا پادگان‌ها و مدارس، همه به پای کار آمدند. این الگو که با ساده‌ترین امکانات محلی و بیشترین حس تعلق اجتماعی پیش رفت، نشان داد توسعه پایدار علاوه‌بر اسناد و کنفرانس‌ها، به اعتمادسازی و انگیزه‌سازی میان مردم وابسته است. در ایران نیز با وجود چالش‌های مشابهی چون بیابان‌زایی، گردوغبار، کاهش بارندگی و تخریب جنگل‌ها، می‌توان با بهره‌گیری از همین الگوها و ظرفیت‌های مردمی، به‌سمت احیای طبیعت گام برداشت. تنها کافی‌ است طرحی جامع تدوین و حمایت مردمی برای آن جلب شود.

یکی دیگر از اقدامات ارزشمند پاکستان، تمرکز بر آموزش محیط‌زیستی در لایه‌های مختلف جامعه بود. محتوای محیط‌زیستی به زبان ساده وارد کتاب‌های درسی شد؛ کمپین‌های تلویزیونی برای صرفه‌جویی در مصرف آب راه افتاد و حتی روحانیون محلی در خطبه‌های نماز جمعه از ضرورت حفظ طبیعت سخن گفتند. این نوع «زیست‌فرهنگ‌سازی» آرام و مستمر، چیزی است که ما در ایران به آن نیاز فوری داریم. تجربه پاکستان نشان می‌دهد گفت‌وگو درباره محیط‌زیست فقط در میان نخبگان و کارشناسان کافی نیست؛ باید زبان این دغدغه را به زبان مردم تبدیل کرد.

در حوزه حکمرانی نیز پاکستان گام مهمی برداشت: تشکیل دادگاه‌های محیط‌زیستی! در این دادگاه‌ها، تخریب محیط‌زیست موضوع پیگرد قضائی می‌شود و حتی نهادهای دولتی باید پاسخگو باشند. با این ابزار، مردم امکان دادخواهی علیه آلاینده‌ها را پیدا کرده‌اند. در ایران نیز اگرچه قوانین محیط‌زیستی وجود دارد، اما در عمل اجرای آنها ضعیف است و نهادهای ناظر قدرت چندانی ندارند. تأسیس نهادهای قضائی تخصصی، با استقلال و اختیارات واقعی، می‌تواند ابزار مؤثری برای جلوگیری از تخریب بیشتر منابع طبیعی در کشور ما باشد.

درعین‌حال، پاکستان به‌درستی درک کرده است که محیط‌زیست دغدغه‌ای صرفاً انسانی یا اخلاقی نیست، بلکه مسئله‌ای اقتصادی نیز است. در چارچوب کمپین‌های سبز، هزاران شغل جدید ایجاد شد؛ از پرورش نهال و نگهداری جنگل‌ها گرفته تا آموزش و بازیافت پسماند. چنین نگاهی می‌تواند در ایران هم راهگشا باشد. در کشوری که بسیاری از روستاهایش از فقر رنج می‌برند، تبدیل پروژه‌های زیست‌محیطی به فرصت‌های شغلی، علاوه‌بر اینکه به حفظ طبیعت کمک می‌کند، عدالت اجتماعی را نیز تقویت می‌کند.

رویکرد دیپلماتیک پاکستان در حوزه محیط‌زیست نیز قابل‌توجه است. این کشور با استفاده از ظرفیت سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل و بانک جهانی و همچنین همکاری‌های منطقه‌ای با چین و افغانستان، تلاش کرده است پروژه‌های زیست‌محیطی فرامرزی را توسعه دهد. ایران نیز باتوجه‌به بحران‌هایی همچون گردوغبارهای مرزی، خشک‌سالی و کاهش منابع آب مشترک، باید به دیپلماسی محیط‌زیستی بهای بیشتری بدهد و به‌جای رویکرد انفعالی، ابتکار عمل در سطح منطقه‌ای را در دست بگیرد.

تجربه پاکستان به ما نشان می‌دهد حتی در دل چالش‌های بزرگ، می‌توان امید به بهبود داشت. اما شرط آن، برنامه‌ریزی دقیق، مشارکت مردمی، جسارت در اصلاح حکمرانی و پیوند زدن محیط‌زیست با توسعه اقتصادی است. شاید وقت آن رسیده باشد که ما نیز به‌جای وعده‌های زیبا، از تجربیات موفق همسایه شرقی‌مان بیاموزیم و طبیعت این سرزمین را با دستان خودمان دوباره زنده کنیم.