با اعلام جداول خاموشی برق تهران در روز پنجشنبه، ۲۵ بهمن، پایتخت هم رسماً وارد خاموشی‌ها شد. البته خاموشی‌های پایتخت از دو روز قبل آغاز شد. سه‌شنبه هفته گذشته پایتخت با قطعی برق گسترده؛ اما از پیش اعلام‌نشده، روبه‌رو شد. براساس گزارش‌هایی که رسانه‌ها منتشر کردند، این قطعی‌ها مناطق گسترده‌ای از پایتخت را در بر گرفتند و درمجموع بیش از سه ساعت ادامه داشتند. قطعی‌هایی که با خاموشی برق چراغ‌های راهنمایی‌ورانندگی و ترافیک سنگین و بعد هم اختلال در اینترنت مواجه شد.

قطعی برق پایتخت ربطی به تأمین سوخت ندارد

ابتدا شرکت توانیر در بیانیه‌ای علت این قطعی گسترده در بخش‌هایی از تهران را مشکل تأمین سوخت نیروگاه‌ها اعلام کرد. 

وزیر نفت البته واکنش تندی به این اظهارنظر نشان داد. محسن پاک‌نژاد در حیاط دولت و در جمع خبرنگاران گفت: «خاموشی اتفاق‌افتاده در بخشی از شهر تهران به‌دلیل نداشتن سوخت نیروگاه‌های تأمین‌کننده برق تهران نبوده است. ما یک سبد سوخت به نیروگاه تحویل می‌دهیم که شامل گاز، نفت گاز و نفت‌کوره است و نیروگاه‌ها باید به‌نحوی دو سوخت دیگر را مصرف کنند که مقدار کاهش گاز تحویلی را جبران کنند. بهمن امسال روزانه بیش از ۵۲ میلیون لیتر گازوئیل به نیروگاه‌ها رساندیم که رکورد محسوب می‌شود. این درحالی‌است که پارسال این مقدار در این ایام زیر ۳۵ میلیون لیتر بوده است.»

 صحبت‌های پاک‌نژاد درباره علت خاموشی تهران، تنها واکنش از سوی وزارت نفت نبود. سایت شانا -وابسته به وزارت نفت- ساعت ۱:۱۶ بامداد چهارشنبه گزارشی با تیتر «توضیحاتی درباره ادعای وزارت نیرو» منتشر کرد که پاسخی به اطلاعیه اولیه توانیر بود. در بخشی از این گزارش، وزارت نیرو متهم شده که با سوءمدیریت سبد سوخت، باعث بروز خاموشی شده است: «تأمین پایدار انرژی در کشور مستلزم مدیریت دقیق سبد سوخت از سوی نیروگاه‌هاست. این سبد شامل گاز طبیعی، نفت‌گاز و نفت‌کوره است که درمجموع به آن «سوخت معادل» گفته می‌شود. برنامه‌ریزی صحیح در مصرف این سوخت‌ها، نقش کلیدی در جلوگیری از مشکلات احتمالی در تولید برق دارد. درحالی‌که آمارها نشان می‌دهد مدیریت صحیح سبد سوخت می‌توانست از مشکلات اخیر جلوگیری کند، وزارت نیرو به‌جای تمرکز بر سیاستگذاری صحیح و اجرای مصوبات مرتبط با مصرف سوخت مایع، تلاش دارد با فرافکنی، کمبود گاز را عامل اصلی خاموشی‌ها جلوه دهد. این درحالی‌است که تأمین گاز و سوخت مایع، حتی فراتر از تعهدات انجام‌شده و در بسیاری از روزها بیش از میزان تکلیف‌شده به نیروگاه‌ها تحویل داده شده است.»

 در بخش دیگری از این گزارش آمده است میانگین تحویل نفت‌گاز به نیروگاه‌ها ۵۵ درصد بالاتر از تعهدات ابلاغی در سال ۱۴۰۳ بوده است. همچنین، طبق آمار رسمی، مقدار تحویل سوخت مایع به نیروگاه‌ها در بهمن ۸۶ میلیون لیتر در روز بوده که ۲۴ درصد بیشتر از سال گذشته است.

دعوای رسانه‌ای دو وزارتخانه

 سایت خبری وزارت نیرو، ظهر روز چهارشنبه، ۲۴ بهمن، به صحبت‌های وزیر و گزارش وزارت نفت پاسخ داد. این سایت در گزارشی با عنوان پاسخی به «ادعاهای وزارت نفت؛ آمارهای وارونه که خستگی به تن همکاران نفت و نیرو می‌گذارند» نوشت: «امسال نیز با شروع فصل سرما و افزایش بی‌سابقه مصرف گاز خانگی که طی گزارش شانا در دی‌ماه و بهمن‌ماه سال جاری در برخی از روزها به رکورد ۶۸۱ میلیون مترمکعب در روز رسید، ناچاراً جهت تأمین گاز کافی و بدون وقفه برای مشترکان خانگی و حفظ پایداری شبکه گاز کشور، گاز کمتری به نیروگاه‌ها به‌خصوص در نیمه شمالی کشور تحویل شد. به‌عنوان‌ مثال و فقط در جهت پاسخگویی به مورد اشاره‌شده در خبرگزاری شانا، در روز ۲۳ بهمن‌ماه، به میزان ۶۷ میلیون مترمکعب گاز تحویل نیروگاه‌ها شد که در مقایسه با روز مشابه سال گذشته که ۱۸۷ میلیون مترمکعب در روز بود، ۶۴ درصد کاهش داشته است. گرچه زحمات و تلاش‌های همکاران شرکت گاز در تأمین گاز مصارف مختلف کشور شایسته قدردانی و سپاس است، اما بدیهی است که تأمین برق پایدار به تأمین به‌موقع و به‌اندازه گاز برای نیروگاه‌ها وابسته است.» 

سوخت مایع تحویلی جبران‌کننده کسری گاز نیست

دو وزارتخانه دعوای رسانه‌ای دارند و کشمکش دو وزیر به جامعه کشیده شده است. هر وزارتخانه آماری ارائه می‌دهد که از اساس در تضاد با آمار وزارتخانه دیگر است. بررسی‌های پیام‌ها در سایت رسمی وزارت نیرو نشان می‌دهد نیروگاه‌های کشور در سال ۱۴۰۲ حدود ۹۰ میلیارد مترمکعب سوخت معادل مصرف کردند که از این میزان، ۷۴ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، ۱۰ میلیارد لیتر گازوئیل و ۶ میلیارد لیتر مازوت بوده است. «سید هاشم اورعی»، استاد دانشگاه صنعتی شریف و رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران، با اشاره به اینکه سبد انرژی ما بیش از ۸۰ درصد وابسته به گاز است و مسیر را ما از ۲۰ سال قبل اشتباه رفتیم، به «پیام‌ما» می‌گوید: «امثال بنده از ۱۵ سال قبل فریاد زدند که این مسیر که با تکیه‌ کردن سبد انرژی به گاز است، ما را به نتیجه نمی‌رساند. زمانی ۱۴ درصد از برق ما با روش برقابی تأمین می‌شد و بعد این وابستگی را به‌سمت گاز بردند، اکنون ما از یک سمت می‌بینیم که در پشت سدهای برقابی ما به‌اندازه کافی آب نیست و از طرف دیگر هم می‌بینیم که گازی برای دادن به نیروگاه‌ها نداریم.»

افزایش ۸۵ درصدی مصرف مازوت

 سبد انرژی کشور اکنون بیش از هر زمان دیگری به‌سمت مازوت چرخیده است. سوختی که در ایران در آلاینده‌ترین حالت ممکن تحویل نیروگاه‌ها داده می‌شود. به‌گفته اورعی، امسال نسبت به دوره مشابه سال قبل وزارت نفت ۸۵ درصد بیشتر مازوت تحویل وزارت نیرو داده است و ۵۰ درصد بیشتر گازوئیل تحویل داده است و درعوض ۷ درصد گاز کمتری به نیروگاه‌ها داده است. درحالی تکیه دولت بر مازوت‌سوزی برای جبران کاهش کسری گاز بوده است که به‌گفته این استاد حوزه انرژی مازوت کشور جز آلاینده‌ترین مازوت‌هاست و ما در ایران به‌سمت تجهیزاتی نرفته‌ایم که این مازوت را کم‌سولفور کنیم.

بحران انرژی در بخش گاز، فراتر و عمیق‌تر از برق است

اینکه چرا هفت درصد گاز تحویل داده‌شده به نیروگاه‌ها کاهش یافته است؟‌ موضوعی است که اورعی علت آن را رکوردشکنی مصرف گاز و ناتوانی در واردات دولت می‌داند. او در این رابطه می‌گوید: «ما در بخش گاز با مشکلات عدیده‌ای مواجه هستیم، یعنی بحران انرژی در بخش گاز حتی فراتر و عمیق‌تر از بخش برق است. وزارت نیرو نتوانسته در بخش گاز سرمایه‌گذار به میزان افزایش تقاضا برای گاز ایجاد کند و اجباراً به‌سمت سوخت‌های جایگزین رفته است. اینکه ۷ درصد گاز تحویلی به نیروگاه‌ها کاهش‌یافته است، بدین‌علت است که برای اولین‌بار در تاریخ این مملکت مصرف گاز خانگی ما به روزی ۶۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است و ۷۸ درصد از کل تولید گاز را مجبور شدند تا به خانگی بدهند؛ مخصوصاً اینکه ترکمنستان هم علی‌رغم همه حرف‌وحدیث‌ها و صحبت‌هایی که داشتند، با ایران قرارداد نبست و عملاً گازی تحویل نداد و به همین ترتیب هم استان‌های شمالی کشور با مشکل مواجه شدند و بعضی روستاها گازشان قطع شد.» به‌گفته او، هم‌اکنون واردات گاز در کشور نزدیک به صفر است و عملاً عمده تأمین گاز کشور برعهده تأمین داخلی است.

 رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران، معتقد است وزارت نیرو اکنون هزینه سنگین عدم برنامه‌ریزی‌ها و دخالت‌های شدید این وزارتخانه در اقتصاد برق را پس می‌دهد. وزارت نیرو از دید اورعی نتوانسته بخش خصوصی را پای‌ کار بیاورد و سرمایه جذب کند و فقط در سال گذشته افزایش تولید برق برابر ۱.۷ درصد بوده که بسیار کمتر از افزایش مصرف است که در حد ۵.۲ درصد بوده است. او معتقد است اکنون نیز وزیر نیروی دولت چهاردهم با مردم صادق نیست: «مدیریت وزارت نیرو به‌شدت ضعیف عمل می‌کند و این حرف‌هایی که آقایان می‌زنند که ۳ هزار و ۵۰۰ مگاوات خورشیدی تا پیک سال آینده وارد مدار می‌شود و ۳۰ هزار مگاوات تا پایان دولت چهاردهم به اجرا می‌رسد، حرف‌هایی است که قبلاً هم زده شده. ضمن اینکه ماکزیمم تولید سولار در ایران ۲۲ درصد است و خلاصه کلام باید گفت که آقای وزیر نیرو دارد بی‌صداقتی می‌کند و دروغ می‌گوید؛ ما سال آینده مشکلات برقمان به‌مراتب از الان و از تابستان سال جاری بدتر خواهد بود.»

هم‌گرایی بیشتر بین وزارت نفت و نیرو یک ضرورت است. این دو وزارتخانه باید با پذیرش سهم خود در بروز خاموشی‌های زمستانه، دولت را هم‌گرا کنند. آنچه می‌تواند شهروندان را نسبت به بحث خاموشی‌ها و کاهش مصرف همراه کند، شفاف‌سازی و صداقت است. در بحث خاموشی‌ها در ابتدا اعلام شد خاموشی‌های امسال به‌علت جلوگیری از مازوت‌سوزی است؛ اما آنچه در عمل اتفاق افتاده است بیشترین میزان مازوت‌سوزی در سال‌های اخیر بوده است. اکنون وزارت نیرو نیز با وعده‌های غیرشفاف از اتمام ناترازی و کاهش قطعی‌های برق در سال آینده می‌گوید، موضوعاتی که از دید کارشناسان صرفاً منجر به بی‌اعتمادی مردم به شخص ریاست‌جمهوری و دولت او خواهد شد.