اگر به عقب برگردیم، بعد از اینکه سیل‌های متوالی ۸۰، ۸۱ و ۸۴ در پارک ملی گلستان اتفاق افتاد، سه بار تمامی زیرساخت‌های جاده قرارگرفته در پارک ملی گلستان  از دوراهی دشت تا تنگراه که طول آن به ۲۵ کیلومتر می‌رسد، توسط سیل تخریب شدند. خیرآبادی با اشاره به گذشته، از صدماتی می‌گوید که علاوه‌بر جاده، به جامعه انسانی حاشیه پارک وارد شد. «بسیاری از هموطنان ما در آن سال‌ها درگیر مسئله سیلاب شدند و عزیزان‌، خودروها و زمین‌‌های کشاورزی و دام خود را از دست دادند. ازاین‌رو، آن سال‌ها براساس مصوبه هیئت وزیران، دو وزارتخانه نیرو و راه موظف شدند هم‌زمان با بازسازی و بهسازی مسیر، بدون تعریض آن، جاده فعلی را بازسازی کنند و هم‌زمان مطالعات برای انتقال جاده از پارک به گزینه شمالی را انجام دهند. جاده از محل دوراهی تا روستای تنگراه در خط‌القعر دره مادرسو قرار گرفته که مسیر رودخانه مادرسو است.»

قرار گرفتن در این نقطه از نظر خیرآبادی باعث شده است با کوچکترین بارندگی،‌ مشکلاتی را در حوضه آبخیز بالادست داشته باشیم. «به‌دلیل تغییر کاربری‌ها و چرای دام بیش از ظرفیت مراتع در اراضی در منطقه، بارش‌ها تبدیل به رواناب می‌شود و کوچکترین رواناب به‌دلیل عرض کمی‌ که ما در محدوده دوراهی دشت تا تونل داریم، تخریب جاده به‌واسطه سیلاب را به‌همراه دارد. آن زمان وزارت راه‌وشهرسازی و وزارت نیرو موظف شدند دو مشاور به‌کار بگیرند تا برای بحث مرمت و بهسازی جاده طرح بهینه دهند. مشاور وزارت راه، «پاسیلو» بود و مشاور وزارت نیرو، شرکت مهندسی «لار» نام داشت. در آن دوره مشاوران، جاده و مسیر را بررسی و با‌توجه‌به پیج‌وخم و سطح مقطع گزینه‌هایی را اعلام کردند. از نظر این دو شرکت مشاور برای اینکه در سال‌های آتی جاده آسیب نبیند، باید در مناطقی دیوار حفاظتی و در مناطق دیگری تونل ساخته می‌شد که نمونه آن همین محدوده «پیچ سلیمان کشته» است که این روزها اداره‌کل راهداری خراسان‌شمالی در آن در حال انجام فعالیت است.»

به‌گفته معاون فنی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست گلستان، براساس عملیات بازسازی که در دهه ۸۰ در استان گلستان اتفاق افتاد، برای تقریباً ۱۶ کیلومتر از محل پل شماره یک تا تونل، دیواره‌های محافظ برای جاده ساخته شد. «خوشبختانه در این چند سال هر چقدر سیل آمده، آسیبی به مردم و جاده در این محدوده وارد نشده است. اما از تونل تا دوراهی دشت این اتفاق نیفتاد و تونلی که به طول ۸۰۰ متر در پیچ سلیمان کشته پیش‌بینی شده بود، علی‌رغم انجام مطالعات فاز یک و برآورد هزینه توسط مشاور لار ساخته نشد. همین موضوع باعث شده است با وقوع بارندگی در محل پیج سلیمان کشته جاده توسط سیل تخریب شود که نمونه آن آذرماه سال قبل بود.»

به‌گفته خیرآبادی، متأسفانه علی‌رغم نظرات کارشناسی و مطالعاتی که مشاور وزارت نیرو انجام داد، اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان خراسان‌شمالی بدون اینکه مسئولیتی در رودخانه داشته باشد، در حال حاضر کار مهندسی رودخانه انجام می‌دهد. «براساس قانون توزیع عادلانه آب متولی اصلی رودخانه‌ها و مسیل‌ها وزارت نیرو است و اقدام اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان خراسان‌شمالی خلاف این مقررات و قوانین است. ما مراتب اعتراض را اعلام کرده‌ایم، ولی با دستور دادستان شهرستان گرمه پیمانکار اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان خراسان‌شمالی از اواخر آبان‌ماه کار را شروع کرده است و فعالیت می‌کند. ما نظرات کارشناسی خودمان را برای دادگستری خراسان‌شمالی فرستاده و اعلام کرده‌ایم که این امر ممکن است باعث شود در بارش‌های آتی در مناطق پایین‌دست به‌ویژه روستای تنگراه خساراتی به‌واسطه وقوع سیل اتفاق بیفتد. متأسفانه علی‌رغم این هشدارها کار دخالت در مادرسو همچنان در حال انجام است.»

محیط‌زیست اگر مخالف است، مانع کار شود

مدیرکل مدیریت بحران گلستان نظر دیگری دارد: «اگر محیط‌زیست مخالف است، از اهرم‌های بازدارنده خود به‌عنوان نهاد نظارتی و تخصصی در حوزه محیط‌زیست استفاده کند و مانع انجام کار در منطقه شود.»

به‌گفته «نعمت‌الله حاجی‌زاده»، محیط‌زیست باید از ظرفیت‌های قانونی خود استفاده کند. آیا این گفته به آن معناست که این روزها شاهد اهمال از سوی محیط‌زیست هستیم؟ «من نمی‌گویم اهمال می‌کنند؛ اما اگر شما می‌گویید محیطزیست مخالف است، براساس قانون آنها اهرم‌های بازدارنده‌ای دارند که می‌توانند مانع ادامه کار شوند. محدوده مطرح‌شده در استان خراسان‌شمالی قرار گرفته، ولی به‌واسطه یکپارچگی مدیریت‌، مسئولیت محیط‌زیست آنجا با اداره‌کل گلستان است. در  مقابل در حوزه مدیریت بحران، این تفکیک انجام شده است و آنجا در حوزه سرزمینی مدیرکل بحران گلستان قرار ندارد. به‌نظر من، اگر محیط‌زیست گلستان مخالفت کرده است، قاعدتاً دستگاه قضائی در خراسان‌شمالی باید به قانون پایبند باشند و از ادامه روند کار جلوگیری کند.»

وزارت نیرو به وظیفه‌اش عمل نکرد‌، ما وارد شدیم

مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای خراسان‌شمالی نیز مخالفت محیط‌زیست را رد می‌کند: «اتفاقاً محیط‌زیست در جلسات موافقت کرده است و صورتجلسه داریم.»

«محمد مشتری» معتقد است آنچه این روزها در محدوده پارک ملی گلستان در حال انجام است،‌ خطری برای روستاها ندارد. «محلی که ما این روزها کار می‌کنیم، ۲۰ کیلومتر تا روستا فاصله دارد. براساس مطالعات انجام‌شده سیل تنها بر مناطقی که در پنج کیلومتری آن قرار دارند، اثر می‌گذارد.»

آیا مجوزی از آب منطقه‌ای دارید؟ «این کار وظیفه وزارت نیرو بود، ولی ازآنجاکه آنها جلو نیامده‌اند و مشکلاتی برای جاده پیش می‌آمد که در حوزه مسئولیت ما بود‌، اقدام کردیم.»

نگرانی‌ها را به حداقل برسانید

«ایرج حیدریان»، مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای گلستان، از جلسه‌ای می‌گوید که همکارانش در آن شرکت کرده بودند. بااین‌حال، او تأکید دارد اگر این رودخانه در محدوده خراسان‌شمالی باشد، باید مدیران در این استان پاسخ دهند. «حسین حاجی‌حسینی»، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب‌منطقه‌ای گلستان نیز همین نظر را دارد. «محدوده مورد درخواست برای اجرای ساماندهی رودخانه به‌لحاظ تقسیمات کشوری در حوزه عمل شرکت آب‌منطقه‌ای گلستان نیست و صدور مجوز از سوی این شرکت در محدوده انجام فعالیت موضوعیت ندارد.»

آیا موافق این اقدام هستید؟ پاسخ حاجی‌حسینی پس از یک ذکر مقدمه مثبت است. «عملیات اجرایی بهسازی رفتار هیدرولیکی رودخانه برای مدیریت سیلاب براساس اصول مهندسی رودخانه و با هدف مدیریت یا رفع عوامل زمین‌شناختی و مورفولوژیکی تشدیدکننده خسارات سیل و با لحاظ ضوابط سایر حوزه‌های ذی‌ربط از جمله محیط‌زیستی، پس از انجام مطالعات توسط شرکت دارای تخصص در حوزه مهندسی رودخانه و اخذ تأییدیه از دستگاه‌های مرتبط باید تعریف و اجرا شود. در فرایند این مطالعات، اثرات اقدامات تعریف‌شده در بخشی از مناطق پایاب محل اجرا نیز مورد تحلیل و ارزیابی قرار گیرد و این اقدامات به‌لحاظ فنی مورد تأیید است.»

محیط‌زیست معتقد است آنچه در این منطقه انجام می‌شود، خساراتی را به‌لحاظ محیط‌زیستی موجب شده است و از سوی دیگر در سیل‌های بعدی هم تبعاتی را برای روستاهای پایین‌دست به‌دنبال دارد. آیا این موارد گزاره‌های فنی را زیر سؤال نمی‌برد؟ به‌گفته معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب‌منطقه‌ای گلستان، این پرسش به‌صورت تخصصی در حوزه محیط‌زیست است. «بااین‌حال، باتوجه‌به ارزش و جایگاه محیط‌زیستی پارک ملی گلستان لازم است مجری پروژه با اخذ و لحاظ نظرات تخصصی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان و با هماهنگی آنها اقدامات را به‌گونه‌ای تعریف و اجرا کند که نگرانی‌های این حوزه برطرف شود یا به حداقل برسد.»