گرمایش زمین، افزایش دما و کاهش بارندگی و به‌دنبال آن خشکسالی‌های ممتد در بسیاری از نقاط جهان در زمره مهمترین مسائل و مشکلات ناشی از تغییراقلیم هستند که حیات بشر و سایر زیستمندان در کره زمین را در معرض انواع تهدیدها قرار داده‌اند و هر روز ابعاد و پیامدهای آن گسترده‌تر می‌شود. هرچند بخشی از تغییراقلیم ناشی از پدیده‌های طبیعی و عواملی مانند فعالیت‌های خورشیدی، آتشفشان‌ها و غیره است که همواره باعث تغییر غلظت گازهای گلخانه‌ای جو زمین می‌شوند و در طول تاریخ زمین‌شناسی باعث به‌وجود آمدن دوران گرم و مرطوب و یخبندان می‌شده‌اند؛ اما بررسی‌ها نشان می‌دهد تنها در دو سدهٔ اخیر و به‌ویژه پس از انقلاب صنعتی دخالت‌های انسانی و انتشار بی‌رویهٔ گازهای گلخانه‌ای باعث تشدید اثر گلخانه‌ای در جو زمین شده و روندهای طبیعی حاکم بر اقلیم کره زمین را مختل کرده است.

بسیاری از دانشمندان بر این باورند که دمای کره زمین رو به افزایش است و این افزایش دما ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی است. عده‌ای دیگر با این دیدگاه مخالف هستند و معتقدند پدیدهٔ تغییراقلیم فرایندی طبیعی است و در طول تاریخ همواره این پدیده مشاهده‌ شده و زمین از طریق سازوکارهای خودتنظیمی قادر به سازگاری و تعدیل دمای زمین است. این موضوع منجر به نشست‌های علمی سیاسی متعدد در سطوح ملی و بین‌المللی و بحث‌وجدل‌های فراوان شده است.

در ادامهٔ این گزارش آمده است به‌دلیل وجود شواهد علمی متعدد، تعداد موافقان با تغییراقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی بسیار فراتر از مخالفان شده است، به‌طوری که مخالفان در اقلیت قرار گرفته‌اند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست و طی سال‌های اخیر به تأسی از دیدگاه‌ها و استدلال‌های موافق و مخالف دانشمندان و صاحب‌نظران در سطح بین‌المللی، مباحث دامنه‌داری را در این زمینه در سطوح دانشگاهی و همچنین رسانه‌های گروهی داخلی شاهد بوده است و این موضوع باعث شده اسناد معاهدهٔ پاریس هنوز به امضای دولت جمهوری اسلامی نرسد.

 بررسی‌های متعدد نشان می‌دهد پدیدهٔ تغییراقلیم، یکی از مهمترین علل تغییر در الگوهای آب‌وهوایی در سراسر کره زمین است و به‌عقیدهٔ بسیاری از دانشمندان، بزرگترین بحرانی است که بشر در طول تاریخ با آن مواجه شده است و به همین دلیل، پس از کنفرانس سران در ریودوژانیرو برزیل در سال ۱۹۹۲ گرمایش جهانی و تغییراقلیم به‌عنوان یکی از چالش‌برانگیزترین معضلات محیط‌زیستی در کانون توجه جامعهٔ جهانی قرار گرفته است که به‌دنبال آن کارشناسان مختلف محیط‌زیست و اقلیم آثار و پیامدهای این پدیده را از ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، امنیتی و محیط‌زیستی مورد بررسی قرار داده است و نسبت به مخاطراتی که می‌تواند این پدیده برای ادامهٔ حیات بر روی کره زمین داشته باشد، هشدار داده‌اند. به همین دلیل، پدیدهٔ تغییراقلیم و پیش‌بینی اثرات آن بر کره زمین به‌منظور کاهش آسیب‌پذیری و مقابله با آن از اهمیت بسزایی برخوردار است.

در مقابل گروهی دیگر از صاحب‌نظران و سیاستمداران منکر تغییراقلیم هستند و از آن به‌عنوان یک فرایند طبیعی یاد می‌کنند که طبیعت و جو زمین می‌تواند بااستفاده از سازوکارهای خودتنظیمی حاکم بر آن دمای زمین را تعدیل کند. گروهی از انکارکنندگان تغییراقلیم با وجود تئوری‌های علمی و انبوه مستندات منتشرشده توسط دانشمندان با هدف توضیح مبانی علمی و ارائهٔ شواهدی از نتایج تحقیقاتی و مشاهده‌ای مبنی‌بر افزایش دی‌اکسیدکربن، وقوع گرمایش زمین و تغییرات در سطح آب دریاها و اقیانوس‌ها و … بیشتر به تئوری‌ها و دیدگاه دیگری باور دارند که از آن جمله می‌توان به تئوری توطئه اشاره کرد. این تئوری‌ها حاصل باورها و تفکرات توطئه‌ای هستند. البته تغییراقلیم تنها موضوعی نیست که اجماع علمی آن مورد تردید قرار گرفته است، بلکه همهٔ علوم، در طول تاریخ و همیشه با چنین چالش‌هایی مواجه بوده‌اند.

بررسی‌ها نشان داد از زمان انقلاب صنعتی، غلظت گازهای گلخانه‌ای جو زمین در اثر فعالیت‌های اقتصادی بشر در حال افزایش بوده است. به‌نظر می‌رسد در سدهٔ گذشته آب‌وهوای کره زمین در حال تغییر بوده و میانگین حرارت سطح آن افزایش یافته است. براساس اطلاعات موجود غلظت گازی دی‌اکسیدکربن در پیش از انقلاب صنعتی معادل ۲۸۲.۹ قسمت در میلیون (ppm) بوده است که در سال ۲۰۲۴ این غلظت به ۴۲۵ قسمت در میلیون افزایش یافته است و این پدیده افزایش دمای زمین را به‌همراه داشته است.

تعهدات جامعهٔ جهانی (مشارکت ملی در کاهش گازهای گلخانه‌ای) در چارچوب گزارش اهداف معین مشارکت ملی (INDC) که یکی از مهمترین بخش‌های گزارش و نقطهٔ ثقل مخالفان و موافقان در قبال معاهدهٔ پاریس بود، در ادامه بررسی شد.

هرچند در معاهدهٔ پاریس به هیچ‌گونه ابزارهای تنبیهی و الزامات اجباری برای کشورهایی که مفاد آن را اجرا نکنند، اشاره نشده است؛ اما بسیاری از کشورها به‌ویژه کشورهای درحال‌توسعه و سازمان‌های بین‌المللی اقدام به تدوین برخی استانداردها و ضوابط اجرایی به‌منظور کاهش انتشار کرده‌اند و برای توسعهٔ تلاش می‌کنند تا بتوانند از ظرفیت‌ها و فرصت‌هایی که در این معاهده پیش‌بینی شده است، بهره‌مند شوند.

با وجود فرصت‌ها و ظرفیت‌های بسیاری که درمعاهدهٔ پاریس پیش‌بینی شده است، ایران به‌عنوان یکی از ۱۰ کشور اول انتشاردهندهٔ گازهای گلخانه‌ای در جهان در الحاق به توافقنامهٔ پاریس دچار تردید است و مخالفان و موافقان بسیاری زیادی را برای پیوستن به این معاهده دارد و با وجود گذشت چندین سال از معاهدهٔ پاریس هنوز اسناد آن در مجلس امضا نشده است؛ درحالی‌که تا پایان سال ۲۰۲۴ همهٔ کشورها غیر از ایران، یمن و لیبی این معاهده را امضا کرده‌اند.

وابستگی به سوخت‌های فسیلی، مانعی برای الحاق

 اقتصاد ایران به‌شدت به سوخت‌های فسیلی وابسته است. از سوی دیگر ایران به‌دلیل استفادهٔ گسترده از سوخت‌های فسیلی در زمره کشورهای منتشرکنندهٔ گازهای گلخانه‌ای محسوب می‌شود. مجموع این دو عامل سبب شدا تا  موافقتنامهٔ پاریس در سال‌های اخیر با مخالفت‌های زیادی در فضای کارشناسی و اصحاب رسانه مواجه شود.  از نگاه موافقان، این معاهده مزیت‌ها و فواید محیط‌زیستی متعددی برای کشور به‌همراه خواهد داشت. در طرف مقابل، منتقدان، پیوستن و اجرای موافقتنامه را مانعی تلقی می‌کنند که می‌تواند توسعهٔ کشور را (به‌دلیل وابستگی به سوخت‌های فسیلی) مختل کند. 

بسیاری از موافقان این موافقتنامه بر این باورند که برای مقابله با افزایش بیش از دو درجه دمای سالانهٔ کره زمین باید جامعهٔ جهانی سریعاً اقدام کند؛  بسیاری از آنان اعتقاد دارند افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از مصرف بی‌رویهٔ سوخت‌های فسیلی توسط انسان باعث افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای در طی چند سده اخیر شده است که این تأیید باعث دگرگونی‌های زیادی در نظام آب‌وهوایی شده است و برای این ادعا نیز شواهد متعددی مانند کاهش بارندگی‌ها، افزایش دما، خشکیدگی تالاب‌ها و رودخانه‌ها و افزایش سیلاب‌های مخرب و طوفان‌های گردوغبار، خشکسالی‌ها و امواج گرمایی شدید و غیره ارائه شده است. از سوی دیگر، کسانی که معتقدند افزایش دمای کره زمین درنتیجهٔ فعالیت‌های انسانی است عنوان می‌کنند که سیستم اقلیمی کره زمین سیستمی طبیعی و غیرخطی است که مهمترین ویژگی چنین سیستم‌هایی غیرقابل پیش‌بینی بودن آنهاست. با در نظر گرفتن این نکته، فقط می‌توان وضعیت اقلیمی دنیا را براساس مشاهدات بسیار طولانی‌مدت تا حدودی پیش‌بینی کرد و با داده‌های ایستگاهی کمتر از ۷۰ساله در کشورهایی مانند ایران نمی‌توان دربارهٔ تغییراقلیم بحث کرد.

 این گروه از منتقدان بر این باورند که اقلیم کره زمین در بازه‌های زمانی مختلف زمین‌شناسی یعنی از حدود ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تا کنون، دوره‌های مختلفی از گرمایش و سرمایش را تجربه کرده است که این دوره‌ها با دوره‌های شدت و ضعف فعالیت‌های خورشیدی و همچنین با وقوع آتشفشان‌های بزرگ مطابقت دارد. به‌طوری‌که کاملاً مشخص شده است که دوره‌های گرمایش جهانی با افزایش و دوره‌های سرمایش با اعصار یخبندان با کاهش لکه‌های خورشیدی و فوران‌های آتشفشان‌های دنیا کاملاً در ارتباط هستند.

در یک جمع‌بندی پس از بررسی نگاه مخالفان و موافقان پیوستن ایران به توافق پاریس از ابعاد مختلف علمی، فنی، اقتصادی و …، استدلال‌های موافقان برای پیوستن به این موافقتنامه محکم‌تر است. به‌ویژه اینکه بسیاری از اهداف مستتر در معاهدهٔ پاریس در بسیاری از سیاست‌های ملی به‌ویژه سیاست‌های کلی نظام در زمینهٔ محیط‌زیست، اصلاح وقوع مصرف انرژی و غیره به‌صراحت عنوان شده است و لذا، تعارضی با این معاهده ندارند. همچنین، بررسی‌ها در این پژوهش مؤید آن است که امکان کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشور بدون ایجاد تأثیرات منفی بر روند توسعهٔ صنعتی کشور از طریق ارتقای بهره‌وری انرژی و توسعهٔ انرژی‌های تجدیدپذیر امکانپذیر است. لذا، عدم الحاق به توافقنامهٔ پاریس سبب عدم بهره‌مندی از ظرفیت‌ها و فرصت‌های آن و تحمیل محدودیت‌های ناشی از این استانداردها و الزامات بین‌المللی در آینده خواهد شد.

 تجربه‌های گذشته نشان داده است بهره‌مندی و استفاده از ظرفیت‌های بین‌المللی به‌ویژه ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در معاهدهٔ پاریس بدون مشارکت بخش خصوصی و فعالان اقتصادی راه به جایی نخواهد برد. بنابراین، حضور و استفاده از توان بخش خصوصی و اعمال دیدگاه‌ها و نظرات آنان از طریق اتاق‌های بازرگانی در سیاستگذاری برنامه‌ریزی اجرا و نظارت بر برنامه‌ها و طرح‌های کاهش سازگاری و تغییراقلیم از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.