روانداز خنک تابستانی

شمدبافی در شهرهای کویری رونق گرفت؛ اقلیمی که تابستان‌های گرم و سوزان دارد. شمد به‌عنوان یک روانداز سبک و خنک مورد استفاده قرار می‌گرفت و علاوه‌بر آن، برای جلوگیری از گزش حشرات هم بسیار کارآمد بود. این روزها شمدبافی در استان یزد، با دستان هنرمند پیشکسوتان هنوز سرپاست، اما کمتر جوانی به سراغ شمدبافی می‌رود و بافندگی با الیاف مصنوعی را به صنعت نساجی سپرده‌اند.

  شمدبافی چیست؟

با تورق لغت‌نامه‌ها، به تعریف شمد می‌رسیم و می‌خوانیم که: «شمد قطیفه و پارچۀ نازکی از کتان است که در وقت خوابیدن بر روی کشند. شمد، چادر، سرانداز یا ملحفه است.» از تعریف لغت‌نامه که بگذریم، شمد یک روانداز نام‌آشنای تابستانه است. از گذشته‌های دور در شهر یزد، رسم بر این بود که با شروع فصل گرم که معمولاً با آمدن بهار هم‌زمان است، رواندازهای گرم و پتوها جمع می‌شد و شمدها از کمد و صندوقچه بیرون می‌آمد. شمد همان پارچه‌های لطیفی بود که شب‌های گرم کویر را برای مردمان آن اقلیم لذت‌بخش می‌کرد.

  خاستگاه شمدبافی

هنر بافندگی در یزد هم سابقۀ طولانی دارد و هم دست‌بافته‌های متعددی را می‌شود در این خطه دنبال کرد؛ شمدبافی هم یکی از دست‌بافته‌های استان یزد است. البته شمدبافی در مازندران هم رواج دارد، اما سابقۀ یزدی‌های کویرنشین در شمدبافی بیشتر است. نگاهی به زندگی عشایر نیز نشان می‌دهد که در میان عشایر هم شمدبافی رواج داشته. زنان عشایر از پارچۀ سبک و نازک شمد، برای بستن کمر خود استفاده می‌کردند و در روزهای گرم هم شمد همان کاربرد روانداز را برایشان داشته. نگاهی به پژوهش‌های تاریخ هنرهای دستی در یزد، نشان می‌دهد که دیار یزد دست‎کم از زمان سلجوقیان (قرن ششم هجری قمری)، به‌عنوان یکی از مراکز مهم بافندگی در ایران شناخته می‌شد. یزدی‌ها در عصر صفویه (قرن دهم هجری قمری)، با معرفی برترین استادان بافندگی، در به‌اوج‌رسیدن صنعت نساجی نقش بسزایی داشتند. هنرمندان یزدی همچون «غیاث‌الدین نقشبند»، هنر پارچه‌بافی را به درجه‌ای از تعالی رساندند که برای پیشرفت صنعت در کشورهایی همچون هندوستان نیز از آنان دعوت می‌شد. 

پس از صفویه، نساجی سنتی دیگر نتوانست به رونق پیشین خود بازگردد. بافته‌های نساجی یزدی نمی‌توانست با قیمت پایین عرضه شود و بافندگان یزدی بیشتر به بافتن پارچه‌های ارزشمند خو گرفته بودند؛ در نتیجه بازار پارچه‌های معمولی را از دست دادند و در نهایت سال به سال از رونق بافندگی یزد کاسته شد و دیگر به‌ندرت می‌توان کارگاه‌های بافندگی سنتی را در یزد یافت. پارچه‌های یزدی در قرون گذشته به اندازه‌ای شهرت داشت، که این شهر را به پارچه‌هایش می‌شناختند.

  طرح سادۀ شمدبافی

شمد طرح‌های ساده‌ای دارد و از نقوش خاص در آن خبری نیست. طرح شمد چهارخانۀ ساده است. رنگ زمینۀ آن معمولاً سفید یا کرم است و فقط یک رنگ دیگر که معمولاً رنگ‌های روشن است، برای ایجاد چهارخانه‌ها استفاده می‌شود که معمولاً رنگ‌های سفید، نارنجی و آبی و سبز است. بااین‌حال، بنا به ذوق و سلیقۀ هنرمندان، شمد در رنگ‌های صورتی، زرد و گلبهی نیز بافته می‌شود.

شمد این روزها بیشتر توسط دستگاه‌ بافته می‌شود و در روستاها هم شمدبافی سنتی با دارهای چوبی دیده نمی‌شود. شمدها معمولاً در اندازه‌های ۱۵۰ در ۲۲۰ سانتی‌‌متر بافته می‌شود و ۲۷ چله دارد.

  ویژگی خاص پارچۀ شمد

پارچه‌های متنوع در طرح‌های مختلف، جای دست‌بافته‌های قدیمی را گرفت. شمدبافی هم که یکی از شاخه‌های صنایع‌دستی است، به سرنوشت ناخوشایند دست‌بافته‌های سنتی ایران دچار شد، اما ویژگی‌هایی دارد که نمی‌شود به‌راحتی پروندۀ این دست‌بافته را بست یا با محصولات جدید صنعت نساجی جایگزین کرد. شمد از آن دسته پارچه‌هایی است که به‌دلیل لطافت و نرمی حاصل از نخ‌پنبۀ به‌کاررفته در آن، زبانزد شد. وزن کم هم دارد و به‌راحتی قابل حمل است. قدیمی‌ها می‌گفتند اگر در تابستان‌های گرم از شمد به‌عنوان روانداز استفاده کنی، عرق نمی‌کنی. برخی‌ها با دوختن شمدهای کوچک به همدیگر، یک پشه‌بند درست می‌کردند. ویژگی دیگر شمد که آن را از پارچه‌های امروزی متمایز می‌کند، این است که هرگز با شست‌وشو رنگش تغییر نمی‌کند و انگار همیشه نو است.