در دل خیابان‌های شلوغ جنوب تهران، جایی میان فقر و فراموشی، «افیون‌زدگان» اصغر ایزدی‌جیران پرده از زیستی پنهان برمی‌دارد؛ روایتی انسان‌شناسانه از مردمانی که میان بیداری و خواب، واقعیت و توهّم، در جست‌وجوی آرامش گم‌ شده‌اند. این کتاب، تصویری صادقانه از زندگی در حاشیه و تلاشی است برای دیدن چهره‌ انسانی کسانی که سال‌ها در سایه مانده‌اند.

«هنوز نرفتی؟»، «پس کی میری؟». اینها دیگر سؤالات ساده‌ای نیستند؛ به تکیه‌کلام نسلی تبدیل شده‌اند که در وطن خود احساس غربت می‌کند. شهریور و مهر، که زمانی فصل بازگشت و شروع دوباره بود، حالا به فصل تلخ رفتن‌ها و تحریم‌های بین‌المللی و فروپاشی اقتصادی، رؤیای رفتن را برای عده‌ زیادی به تعویق انداخته یا ناممکن کرده است. این وضعیت، یک گروه اجتماعی جدید و بزرگ را به وجود آورده است: جمعیتی که نه می‌توانند بمانند و نه توان رفتن دارند؛ گروهی که در سالن انتظار ترمینال بزرگی به‌نام ایران، معطل و سرگردان مانده‌اند.

|پیام ما| هیچ صدایی از افغانستان نمی‌آید؛ حتی سخنگویان طالبان هم خاموش‌اند. قطع اینترنت و خدمات مخابرات در سراسر افغانستان که از ساعت ۱۷ روز دوشنبه، ۷ مهرماه، آغاز شده، به دومین روز رسیده است. مردم کشور همسایه شاهد یکی از بی‌سابقه‌ترین بحران‌های ارتباطی‌اند. موبایل‌ها دیگر آنتن نمی‌دهند. خدمات آنلاین دانشجویی متوقف شده. دخترانی که به‌دلیل ممنوعیت مکاتب دخترانه در چهار سال گذشته از مدرسه جا مانده بودند، امکان حضور در کلاس‌های آنلاین را از دست داده‌اند. دست‌کم ۱۰ پرواز کابل لغو شده است. فعالیت صرافی‌ها مختل شده و خدمات پولی دیگر انجام نمی‌شود. به‌دنبال این قطعی صدها کامیون در گذرگاه مرزی دوغارون در صف انتظار گیر افتاده‌اند. کاربران ایرانی در سال ۹۸ به‌مدت سه‌ روز شاهد خاموشی مشابه بودند، اما طبق اخباری که از افغانستان می‌رسد، خاموشی اینترنت در این کشور به‌بهانه «جلوگیری از منکرات» تا اطلاع ثانوی ادامه خواهد داشت. نهادهای حقوق بشری این اقدام را نقض آشکار حقوق بنیادین مردم خوانده‌اند و درباره پیامدهای آن هشدار داده‌اند.

|پیام ما| در نشست تخصصی «مهاجرین و نظام سلطه»، «بیژن عبدالکریمی»، فیلسوف ایرانی مهاجران را قربانی دستگاه روایت‌سازی نظام سلطه جهان دانست و با نقد غرب‌پرستی در ایران گفت جامعه افغانستان تنها با یافتن «راه سومی» بیرون از دوگانه طالبانیسم یا غرب‌پرستی کاذب می‌تواند آینده‌ای مستقل بسازد. همچنین، «سیدعسکر موسوی» انسان‌شناس افغانستانی هشدار داد نگاه امنیتی کوتاه‌مدت به مهاجران، بحران را عمیق‌تر می‌کند و خواستار رویکردی تاریخی و فرصت‌محور برای تقویت پیوندهای فرهنگی و اقتصادی دو کشور شد.

جای خالی مهاجران

در روزهایی که هنوز غبار جنگ دوازده‌روزه ایران و اسرائیل فرو ننشسته، صدای تلخ طرد و اخراج مهاجران افغانستانی بالا گرفت؛ صدایی که نه‌فقط در کوچه‌ها و خیابان‌ها، بلکه در قاب تلویزیون‌ها و تیتر رسانه‌ها نیز پیچیده است. طردی که دیگر تنها یک «سیاست مهاجرتی» نیست، بلکه به بحرانی اخلاقی بدل شده که پایه‌های انسانیت را لرزانده است. در این وضعیت آشفته و پیچیده، برخی وجدان‌ها خاموش و برخی زبان‌ها به ستایش این خشونت گشوده شده‌اند؛ گویی در کشاکش مشکلات عدیده کشور، مهاجر افغانستانی بدل به مسکن موقتی ناکامی‌ها شده است؛ دشمنی ساختگی برای فرار از پاسخگویی به مطالبات انباشته مردم. انگار در این میانه، حاکمیت و بخشی از افکار عمومی، صورت‌مسئله را پاک کرده‌اند. از گرانی، فساد، دزدی، ناکارآمدی، تحریم، بی‌آبی، کمبود برق و گاز، بگیر تا شکاف طبقاتی و فرسایش سرمایه اجتماعی، حتی ضعف‌های اطلاعاتی و غافلگیری‌ها نیز، بی‌سرو‌صدا به گردن مهاجر انداخته شد. مهاجر افغانستانی ناگهان مسئول تمام این فجایع شد. انگار با قربانی‌کردن، می‌شد تمام زخم‌های جامعه را موقتاً پنهان کرد.

|پیام ما| رد مرز اتباع افغانستانی غیرمجاز با شتاب بی‌سابقه‌ای در جریان است. آمار رسمی وزارت کشور نشان می‌دهد از ابتدای امسال ۷۱۷ هزار و ۶۵۸ نفر از اتباع از طریق سه گذرگاه مرزی به کشور افغانستان بازگردانده شده‌اند و این روند همچنان ادامه دارد. درحالی‌که چهار دهه از حضور مهاجران افغان در ایران می‌گذرد، اکنون قرار است تا پایان سال جاری جمعیت ردمرزشده به حدود سه میلیون نفر برسد، اما این اعداد تنها بخشی از ماجرای اخراج اتباع افغان است. روند بازگرداندن افغان‌های غیرمجاز از کشور، اگرچه با اهداف امنیتی انجام می‌شود، ابعاد گسترده انسانی، اجتماعی و حقوق بشری آن را نمی‌توان نادیده گرفت. این موضوع در رسانه‌های بین‌المللی هم بازتاب گسترده‌ای داشته داشته است؛ درحالی‌که طالبان وعده عفو عمومی داده‌اند، گزارش‌های میدانی از سختی‌های زندگی مهاجران بازگشتی حکایت دارد.