بحران تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران سال‌هاست که به یکی از جدی‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی کشور بدل شده است. همگان می‌دانیم که ریشه‌های اصلی این بحران را باید در توسعه ناپایدار، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب و خاک و مدیریت بخشی و منفصل منابع‌طبیعی جست‌وجو کرد؛ الگویی که در تضاد با اصول توسعه پایدار و حفاظت از اکوسیستم‌های حساس آبی عمل کرده است. بااین‌حال، در کنار این عوامل بیرونی، یک بُعد کمتردیده‌شده نیز وجود دارد: چالش‌های نهادی و موانع درون‌سازمانی نهاد متولی محیط‌زیست، یعنی سازمان حفاظت محیط‌زیست. نهادی که اگرچه وظیفه سیاستگذاری، نظارت و پیگیری وضعیت محیط‌زیست کشور را برعهده دارد، اما ساختار درونی آن با وظایف و مسئولیت‌های رو به گسترش هم‌راستا نیست و نیازمند بازنگری اساسی است. این مطلب، نگاهی دارد به برخی از مهم‌ترین موانع ساختاری درون این سازمان که بر توان آن در ایفای نقش مؤثر در بازسازی اکوسیستم‌های تالابی کشور سایه افکنده‌ است؛ با این هدف که اصلاح ساختار، هم‌پای اصلاح سیاست‌های توسعه، در اولویت قرار گیرد.

برداشت بی‌رویه از چاه‌های آبی در منطقه ایوان استان ایلام، موسوم به چاه‌های سراب که آب مورد نیاز یک پالایشگاه را تأمین می‌کنند، رودخانه «کنگیر» را به خشکی کشانده است. اتفاقی که فعالان محیط‌زیست و اهالی منطقه می‌گویند گسترش پیدا خواهد کرد و با مصرف منابع آبی، تمام اکوسیستم منطقه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اهالی ایوان در کارزاری از رئیس‌جمهوری خواسته‌اند تا چاه‌های آب مذکور را پلمب کند و این منابع آبی را به طبیعت و مردم ایوان برگرداند و منابع آب شیرین را صرف صنعت نکند. نماینده ایوان می‌گوید قرار است این چاه‌ها تا شهریور پلمب شوند، اما اهالی می‌گوید به این تصمیم خوشبین نیستند.

|پیام ما| شاخص آلودگی هوای تهران در یکشنبه‌شب به ۵۰۰ رسید. عنوان «وضعیت بسیار خطرناک» برای شهرهایی چون تهران و کرج، آن‌هم در فصل تابستان، نگرانی دوچندانی را به‌همراه آورده است. صبح روز گذشته جلسه‌ای اضطراری برای بررسی بحران گردوغبار با حضور نهادهای محیط‌زیستی و هواشناسی در تهران برگزار شد، اما خروجی‌اش مانند گذشته نکته اثرگذاری نداشت. هرچند بارها بر وجود کانون‌های داخلی تأکید شده، اما «احد وظیفه»، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، معتقد است گردوغبار موجود، از غرب و کشورهای عراق و سوریه به کشور آمده و به‌دلیل امواج بلند هواشناسی زمان طولانی‌تری در هوا خواهد ماند؛ چراکه گردوخاک به عمق جو نفوذ کرده است و به‌ سرعت و آسانی فروکش نمی‌کند. شهرهای غرب کشور که محل ورود گردوغبار بودند نیز درگیر وضعیت بحرانی‌ جدی هستند و شهرهای استان کرمانشاه شاخص ۵۰۰ را در آلودگی تجربه کرده‌اند. دراین‌میان، سازمان هواشناسی کشور از وزش باد شدید و خیرش گردوخاک در ۲۰ مرکز استان تا روز چهارشنبه خبر داده و هشدار نارنجی برای آنها صادر کرده است.

تأمین نشدن حقابه‌های تاریخی و عرفی رودخانه‌های فرامرزی در شرق کشور باعث شده است وضعیت چاه‌نیمه‌ها در سیستان‌وبلوچستان وضعیت مطلوبی نداشته باشد و سد دوستی، سد تأمین‌کننده آب شرب کلانشهر مشهد نیز به حجم مرده برسد. سخنگوی صنعت آب کشور در نشست خبری روز گذشته خود در مورد آخرین وضعیت رودخانه هیرمند و تعهدات کشور افغانستان در قبال ایران و همچنین وضعیت تأمین حقابه عرفی ایران از هریرود توضیح داد که طبق معاهده ۱۳۵۱، افغانستان موظف است سهم مشخصی از آب رودخانه هیرمند را به ایران تحویل دهد. بااین‌حال، از ابتدای سال آبی جاری تاکنون فقط حدود ۱۱۹ میلیون مترمکعب آب وارد کشور شده است، رقمی که با حجم مورد انتظار فاصله معناداری دارد. به‌گفته «عیسی بزرگ‌زاده»، اگرچه نشست اخیر کمیساران دو کشور برگزار شده و فضای مذاکره همچنان باز است، اما تا این لحظه خروجی ملموسی حاصل نشده است. جمهوری اسلامی ایران همواره بر رفتار منطقی و پایبندی به معاهدات بین‌المللی تأکید دارد. بزرگ‌زاده درعین‌حال یادآور شد که ایران خشکسالی منطقه را به رسمیت می‌شناسد، اما معتقد است حتی با لحاظ کردن شرایط خشکسالی، باید ورودی آب به کشور بیش از میزان فعلی باشد. او همچنین با اشاره به وضعیت وخیم تأمین آب در مناطق شرقی کشور به‌ویژه استان خراسان‌رضوی و کلانشهر مشهد نیز توضیح داد: «به‌دلیل نبود ورودی‌های مناسب، اقدامات موقتی برای مدیریت منابع در دستورکار قرار گرفته است تا تابستان پیش‌ رو با کمترین چالش طی شود. وزارت نیرو همچنین از کشورهای همسایه انتظار دارد در چارچوب عرف‌های منطقه‌ای و قوانین بین‌المللی به تعهدات خود پایبند بمانند.»

«مؤسسه مطالعه و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران» پنجشنبه گذشته همایشی با عنوان «نقش جوامع محلی در مدیریت منابع آب» برگزار کرد. همایشی که به‌گفته مجریان آن، در جست‌وجوی دانش جایی بیرون از دانشگاه است؛ دانشی اصیل، در میان جامعه محلی، آن‌هم آنجا که به ثمر نشسته‌ است. تلاش‌های «سیروس زارع» و «علی‌نصیری»، دو روستانشین از جنوب استان فارس، یکی از احیای تالاب خشک‌شده «کمجان» و دیگری در استفاده و مدیریت منابع آب به‌نفع «بیابان‌زدایی» و حفاظت از گونه‌های حیات‌وحش در منطقه‌ای که می‌رفت تا بیابان شود (پاقلات) به‌عنوان دو الگوی موفق و درس‌آموخته در این همایش روایت شد. روایتی از سختی‌ها و صبوری‌ها که با همراهی جامعه‌محلی و تکیه بر توان و دانش بومی منطقه، با پایانی خوش همراه شد. کمجان امروز یک تالاب احیا شده است و «پاقلات و ارتفاعاتش» روستایی که بیابان را به منطقه‌ای مطلوب برای بنات و نبات تبدیل کرده است.

کشاورزان دشت گرمسار و آرادان در استان سمنان به تأمین نشدن حقابه قانونی خود از «رودخانه حبله‌رود» و «سد نمرود» اعتراض کردند. اعتراضی که طی دو روز گذشته در قالب تجمع‌هایی آرام اتفاق افتاد. اقدامی که اگرچه برای چندین‌بار متوالی در سال‌های اخیر اتفاق می‌افتد، اما به نتیجه‌ای نمی‌رسد. کشاورزان این منطقه در گفت‌وگو با «پیام‌ما» مطالبه خود را بیان می‌کنند: «نظارت بر حبله‌رود و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز توسط تانکر، پمپاژ، تصرف‌های غیرقانونی، به‌همراه آزادسازی حداقل ۴.۵ مترمکعب آب از سد نمرود برای آبیاری کافی مزارع گندم در دو نوبت.» غلات‌کاران این منطقه می‌گویند اردیبهشت حیاتی‌ترین فصل آبیاری محصولشان است که از قضای روزگار حبله‌رود هم در پرآب‌ترین شرایط قرار می‌گیرد، اما چیزی از حقابه نصیبشان نمی‌شود.