بر اساس گفته‌های رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، دیپلماسی آب در مرزهای شرقی، غربی و شمالی کشور، حتی در دوران جنگ نیز با وجود همه دشواری‌ها ادامه داشته است. با این حال، کارشناسان حوزه آب و دیپلماسی معتقدند دیپلماسی آب ایران به‌دلیل در اولویت نبودن مسئله آب، وجود تحریم‌ها و ناهماهنگی بین‌بخشی، هنوز نتوانسته است گرهی از بحران‌های آبی کشور باز کند. آنها معتقدند رویکرد کشور نسبت به دیپلماسی باید تغییر کند، بخش‌های غیررسمی مانند دانشگاه‌ها وارد این فرایند شوند و از ظرفیت‌های آنها بهره گرفته شود.

سد «دوستی» مهمترین منبع تأمین‌کننده آب شرب خراسان‌رضوی و به‌ویژه کلانشهر مشهد با بیش از سه میلیون نفر جمعیت است. سدی که بنابه اعلام شرکت آب‌منطقه‌ای این استان عملاً در روزهای گذشته به «حجم مرده» رسیده است. گرچه کاهش بارندگی در این منطقه بر پرشدگی سد دوستی بی‌تأثیر نیست، اما اصلی‌ترین دلیل بی‌آبی مطلق این سد، آبگیری سد «پاشدان» در ولایت هرات افغانستان و کنترل کامل آب رودخانه فرامرزی «هریرود» از سوی طالبان است که نه‌فقط ایران، بلکه ترکمنستان را هم دچار بحران کرده است.

از زمان بهره‌برداری از بند انحرافی کمال‌خان از سوی افغانستان، بسیاری از زمین‌داران بزرگ پایین‌دست بند کمال‌خان به ایران مهاجرت کردند

این روزها سفر «عراقچی»، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، به افغانستان تحت حاکمیت امارت اسلامی طالبان، بار دیگر موضوع حقابه سیستان براساس معاهده ۱۳۵۱ را بر سر زبان‌ها انداخته است و یک سؤال مهم را به ذهن متبادر می‌سازد که آیا پایبند کردن افغان‌ها به معاهده راه‌حل دیپلماتیک دارد؟ آیا با این سفرها آب در انهار جاری می‌شود؟ ازآن‌روی، سفر وزیر امور خارجه به افغانستان مهم است؛ چون عباس عراقچی یک دیپلمات باتجربه و درباره مسائل آبی صاحب‌نظر است و در حال حاضر مهمترین چالش ایران با طالبان بر سر ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب است.

سد «پاشدان» بر «هریرود» به‌طور کامل آبگیری شده است و حالا آورد آب به سد «دوستی»، سد تأمین‌کننده آب شرب خراسان‌رضوی را تا حدود قابل‌توجهی کاهش داده است. هم‌زمان خبرها حاکی از شروع برنامه‌ریزی برای سد جدیدی بر خاشرود است. همچنین، خبرهای نگران‌کننده‌ای از برنامه‌ریزی برای توسعه سد «قلعه‌افضل» و انحراف دوباره آب حکایت می‌کنند. درحالی‌که شرکت مدیریت منابع آب ایران اقدام‌های طالبان را خلاف عرف بین‌الملل و حسن همسایگی می‌خواند، اما دیپلماسی آب کشور حتی در هیرمند نیز با وجود داشتن معاهده، برای تأمین حقابه موفق نبوده است. کارشناسان می‌گویند اعداد و سازه‌های آبی افغانستان خبرهای خوشی برای ایران نخواهند داشت. در «هیرمند» نوع سازه و در «فراه‌رود» حجم سازه نشان می‌دهد حداقل در نیمه پایینی مرز با افغانستان، روزهای تاریکی را باید برای سیستان متصور باشیم؛ چون امکان انحراف همه آب در هیرمند و نگهداشت همه آب در فراه‌رود را دارد، افغانستان حالا توسعه سازه‌های آبی در «خاشرود» را هم که شروع کرده است.

دست روی دست گذاشتن دیپلمات‌ها

«علی سلاجقه» رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور، ۱۶ خرداد و در حاشیۀ جلسۀ هیئت‌دولت، در جمع خبرنگاران اعلام کرد که به‌دلیل بارندگی‌های اخیر، حقابۀ ایران از هیرمند تأمین شده است. این درحالی‌است‌که، در هفتۀ آخر خرداد و پس از آخرین سیلاب رودخانۀ هیرمند در افغانستان، آب محدودی که از هیرمند به‌سمت ایران جریان داشت نیز قطع شد. آن‌هم در شرایطی که تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌داد، مسیر آب به‌سمت گودزره همچنان باز و آب به‌سمت این شوره‌زار در جریان بود. این گفته‌ها درحالی‌است‌که، براساس آمار رسمی از طغیان‌های پیاپی هیرمند در فاصلۀ زمانی اسفند ۱۴۰۲ تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۳، کم‌تر از ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب از هیرمند به کشور وارد شده است. مقام‌های دولتی درحالی اصرار بر تأمین حقابه دارند، که یک نمایندۀ شهروندان سیستان‌وبلوچستان در مجلس شورای اسلامی به «پیام ما» گفته است: اطلاعات اخذشده از گروه‌های علمی تأیید می‌کند که در سازۀ بند کمال‌خان تغییری رخ نداده و آب ورودی به سیستان از طریق دریچه‌های این سد به‌سمت پایین‌دست رهاسازی شده است. براساس مطالعات زمان‌بندی‌شدۀ گروه جغرافیای دانشگاه سیستان‌وبلوچستان، تصاویر ماهواره‌ای اردیبهشت نشان می‌داد، حدود یک‌دهم آب توسط دریچه‌های بند کمال‌خان به‌سمت ایران جاری شده بود و دَه‌برابر این آب به‌سمت شوره‌زار گودزره منحرف شد.