مصری‌ها با افتتاح موزه بزرگ مصر در اولین روز نوامبر ۲۰۲۵ شکوه تمدن خود را به رخ دنیا کشیدند. مصر پس از عبور از بحران‌های متعدد در سال‌های اخیر، در تلاش است دوباره پای گردشگران را به شهرهایش باز کند و شکوه تمدنی کهن را به جهان یادآوری کند. آن‌هم با کمک موزه‌ای با ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد از جمله آثار باستانی ارزشمندی که برخی را از سراسر جهان با پیگیری‌های متعدد حقوقی به مصر بازگردانده تا این موزه، بزرگترین موزه باستان‌شناسی جهان شود؛ با بنایی که الهام گرفته از اهرام مصر است و سال گذشته موفق به دریافت جایزه Prix Versailles 2024 به‌عنوان یکی از زیباترین موزه‌های جهان از سوی یونسکو شده و با مساحتی ۵۰۰ هزار مترمربعی که دو برابر موزه لوور فرانسه و دو و نیم برابر موزه بریتانیاست و آثار یک تمدن کهن را به نمایش گذاشته. اما اینها تنها وجوه تمایز این موزه نیستند، مصری‌ها با همکاری ژاپن در این موزه توجه ویژه‌ای به فناوری‌های روز و الزامات محیط‌زیستی داشتند. موزه بزرگ مصر تمام معیارهایی را که یک موزه ایدئال در جهان امروز می‌تواند مورد توجه قرار دهد، در طراحی، نمایش آثار، حفاظت و تجربه بازدیدکننده در نظر گرفته است.

گردشگری محصول مستقیم دموکراسی است. صنعتی که چرخ اقتصاد را نه بر محور فروش سوخت‌ فسیلی که براساس فروش جاذبه و سفر می‌چرخاند‌. گردشگری در خاورمیانه با حضور پررنگ قطر، عمان، عربستان سعودی، دبی و ترکیه پرچم سفید خود را برافراشته و با گردش مالی قابل‌توجه، آینده‌ امیدوارکننده‌ای پیش‌ رو دارد. در ایران از میانه دهه ۹۰ خورشیدی، رویکرد اغلب دولت‌ها این بخش را در موقعیتی شکننده و آسیب‌پذیر قرار داده و جنگ دوزاده‌روزه ضربه آخر را بر پیکره کم‌توان گردشگری وارد کرده‌ است. در ایام پساجنگ هم موقعیت تعلیق حاکم بر کشور، مجال تنفس به صاحبان کسب‌و‌کارهای حوزه گردشگری نمی‌دهد؛ هرچند وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از پرواز مستقیم تهران-مینسک و گسترش ارتباطات گردشگری با این کشور اروپای شرقی خبر می‌دهد و آن را آغازگر جهش گردشگری میان ایران و بلاروس معرفی می‌کند و در گفت‌وگویی مردم بلاروس را علاقه‌مند به میراث‌فرهنگی ایران می‌داند. او این اقدام را «گام بلندی در مسیر توسعه دیپلماسی گردشگری و تسهیل ارتباطات مردمی میان دو کشور» دانست، اما تدوین آیین‌نامه جدید درمورد صدور ویزا و ضابطه‌مند کردن گردشگری ورودی و اعمال قوانین جدید برای سفر به ایران نقطه مقابل تسهیل در گردشگری است.

در روزگاری که روایت‌های بومی از بسیاری آیین‌ها و مناسک ایرانی کمتر به قلم آمده، گاهی نگاه ناظران بیگانه، به میراث‌فرهنگی این سرزمین عمق و دقتی بخشیده که در منابع داخلی کمتر می‌توان نشانی از آن یافت. یکی از این آیین‌های سترگ، سوگواره محرم است که نه‌تنها در حافظه تاریخی ایرانیان، بلکه در یادداشت‌ها و سفرنامه‌های گردشگران فرهنگی و مذهبی جایگاهی ویژه یافته است. کتاب «محرم از نگاه گردشگران فرنگی» به نویسندگی و تصویرگری «مهدی تمیزی» تلاشی است در بازخوانی و بازآفرینی روایت‌هایی که دیپلمات‌ها، بازرگانان و مبلغان مذهبی از محرم ایران به یادگار گذاشته‌اند؛ روایت‌هایی که اگرچه از دل فرهنگ غربی برآمده‌اند، اما توانسته‌اند تصویری زنده و ملموس از آیین‌های عاشورایی در دوره‌های مختلف به‌ویژه صفویه و قاجاریه برای ما به‌جا بگذارند. این اثر، تنها گردآوری چند سفرنامه نیست؛ بلکه بازنگری خلاقانه‌ای است که متن و تصویر را در‌هم آمیخته و با بهره‌گیری از تصویرهای اصیل چاپ سنگی، روایت مکتوب را به میراث بصری پیوند زده است. تصاویری که برخی از آنها در دل کتاب‌های کهن ایرانی پنهان مانده بودند، در این مجموعه جانی دوباره گرفته‌اند و به‌عنوان ابزاری ارزشمند در معرفی آیین‌های عاشورایی به مخاطبان داخلی و گردشگران خارجی ایفای نقش می‌کنند. آنچه مهدی تمیزی در این کتاب پیش روی ما می‌گذارد، صرفاً مرور یک سنت نیست؛ بلکه تلاشی برای احیای بخشی از هویت فرهنگی و آیینی ایران است که بی‌توجهی به آن می‌تواند گسستی در زنجیره انتقال میراث ناملموس این سرزمین ایجاد کند. روایت‌های او ما را به یاد این واقعیت می‌اندازد که گاه بخشی از حافظه تاریخی ما نه در اسناد بومی، که در یادداشت‌های مسافران فرنگی محفوظ مانده است. در این گفت‌وگو، تلاش کرده‌ایم از منظری نو، به ظرفیت‌های این کتاب در حوزه میراث‌فرهنگی و گردشگری بنگریم و از مهدی تمیزی درباره کارکردهای مغفول این روایت‌ها، جایگاه آنها در طراحی مسیرهای گردشگری مذهبی و اهمیت مستندسازی امروز برای آیندگان بپرسیم.

گردشگری غذا ابعادی از تجربیات فرهنگی را ارائه می‌دهد که با بومگردی ادغام می‌شود. در اقامتگاه‌های محلی، مسافران فرصت دارند تا در فضایی طبیعی و اصیل با فرهنگ‌ها و غذاهای محلی آشنا شوند و تجربیات غنی‌تری از سبک زندگی و عادات غذایی جوامع مختلف به دست آورند. بومگردی، با تأکید بر حفظ میراث فرهنگی و طبیعی، به گردشگران این امکان را می‌دهد که نه‌تنها غذاهای محلی را بچشند بلکه در فرآیند تهیه آن‌ها نیز مشارکت کنند. این تعامل به ایجاد ارتباط عمیق‌تری با فرهنگ مقصد منجر می‌شود و مسافران را به مشاهده و درک عادات و سنت‌های غذایی آن جامعه ترغیب می‌کند. رسانه‌ها در این میان، نقش مهمی ایفا می‌کنند. با افزایش محبوبیت شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دیجیتال، زیبایی‌شناسی غذا به یک موضوع جذاب و قابل اشتراک گذاری تبدیل شده است. مردم به شکل و ظاهر غذاها توجه بیشتری دارند و این موضوع به ترویج فرهنگ غذایی و اشتراک آن بین کشورها کمک می‌کند.

اصفهان اگر ویترین هنر و معماری ایران است، فارس و شیراز ویترین تاریخ و گنجینه تمدنی ایران است. اصفهان برخلاف مشکلات متعددی که در حوزه فرونشست زمین و تهدید شكوه معماری دوره اسلامی و صفوی دارد، اما آنچنان شبیه به فارس و شیراز در ماه‌های گذشته در سرخط خبرها قرار نگرفته است. حساسیت‌ها در ماه‌های گذشته به‌دلیل قدمت تمدنی آثار تاریخی استان فارس و اتفاقات مرتبط با شهر شیراز بر این نقطه از كشور بالا بود. دلیل آن‌هم وجود آثار تاریخی بسیار ارزشمند در استان فارس و شهر شیراز است. آثاری مثل تخت‌جمشید، پاسارگاد، نقش‌رستم و بافت تاریخی شیراز با تهدیداتی مواجه هستند. از جمله بتن‌ریزی برای احداث سازه‌های تجاری در حریم درجه یک تخت‌جمشید به‌بهانه احداث سرویس‌های بهداشتی در مهرماه سال ۱۴۰۳، تخریب گسترده بخشی از كوه رحمت برای برداشت سنگ‌های این كوه با هدف آسفالت‌ریزی در خیابان‌های مرودشت در شهریورماه سال ۱۴۰۳، و موارد دیگر تنها بخشی از اتفاقاتی بود که آثار استان فارس در یک سال اخیر از سر گذراندند. اما آنچه در ماه‌های اخیر سروصدای بیشتری به راه انداخت، حفر تونل مترو خط دو شیراز در حریم آرامگاه حافظ بود؛ حریمی که به‌گفته كارشناسان روی گورستانی یک‌هزارساله با آثار معماری تاریخی قرار دارد و این گورستان، به‌گفته برخی ناظران میراث فرهنگی، چنان گسترده بوده است كه مزار حافظ بخشی از آن بود.

از قرن چهارم هجری تا همین چند سال پیش مزار رازی یک راز تاریخی بود. در کتاب‌ها گمانه‌هایی درباره آن مطرح می‌شد، اما همه تنها حدس‌هایی بود که استناد چندانی به تاریخ نداشت. مطالعات پژوهشگران اما در اواخر دهه نود گمانه جدی‌تری را مطرح کرد مبنی‌بر اینکه با توجه به قرارگیری بیمارستان قدیم ری در محدوده روستای فیروزآباد و ثبت اسنادی درباره طبابت رازی در این بیمارستان و موارد دیگر، احتمال فراوانی وجود دارد که او را در نزدیکی امامزاده این روستا که گورستان قدیمی این منطقه بوده، به خاک سپرده باشند. همان روزها سخن از ساخت یک بنای آرامگاهی در فیروزآباد و تأسیس بنیادی به‌نام رازی مطرح شد. قرار بود برای طراحی این بنا فراخوانی ملی داده شود و بودجه خاصی برای آن در نظر گرفته شود. حالا چندسالی از آن وعده‌ها و حرف‌ها گذشته. زمین سه هکتاری که قرار بود محل ساخت یادمان باشد، مدعیانی پیدا کرده و شورای روستا را مجبور به محصور کردن محدوده زمین کرده است. دولت سیزدهم دستور مسکوت ماندن طرح ساخت آن را داد و تا به امروز هم این طرح مسکوت مانده است. محلی‌ها روی این طرح حساب باز کرده‌اند و برخی مسئولان محلی نیز پیگیر این طرح هستند، اما سال‌هاست که طرح همچنان معطل مانده است.

زیر آسمان پرستاره ساحل کنگان، ملودی‌های کهن صیادان با ریتم موج‌ها یکی می‌شود. در چابهار، نغمه‌های گواتی زیر نور ماه، قصه‌های اساطیری را زنده می‌کنند. آواهایی که انگار از دل دریا و خاک جنوب برخاسته. این موسیقی، قلب تپنده فرهنگ جنوب ایران است که هر گردشگر را به خلیج‌فارس می‌کشاند. رضا عابدیان، پژوهشگر موسیقی نواحی از پتانسیل این نغمه‌ها برای جذب گردشگر می‌گوید. او که درباره گنجینه موسیقی نواحی ایران مطالعات زیادی دارد، معتقد است که این موسیقی‌ می‌تواند جنوب ایران را به مقصدی فرهنگی در نقشه جهانی گردشگری بدل کند. با این وجود، به اعتقاد او نبود حمایت کافی و کم‌توجهی به فستیوال‌هایی مثل «کوچه»، این فرصت را به حاشیه برده است. عابدیان تأکید می‌کند که با آموزش، پشتیبانی از هنرمندان و تقویت رویدادهای موسیقایی، می‌توان این گنج فرهنگی را به ویترینی برای جذب گردشگران تبدیل کرد.

نوروز ۱۴۰۴، صحنه‌ای از نمایش‌های خیابانی و اجراهای تئاتری در سراسر ایران بود. از تهران تا شیراز و اهواز، هنرمندان با اجرای نمایش‌های خیابانی و صحنه‌ای، جاذبه‌ای فرهنگی برای گردشگران ایجاد کردند. اجراهایی که در صورت ادامه‌دار بودن در شهرهای مختلف، نه فقط هنرمندان را به مخاطبان نزدیک‌تر می‌کند، بلکه در زنده‌نگه‌داشتن هنرهای نمایشی و تقویت صنعت گردشگری کشور هم می‌تواند مؤثر باشد.