نتایج بررسی‌های صورت‌گرفته توسط مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، به‌عنوان نهاد تخصصی پژوهشی و علمی این حوزه، دچار مشکلات جدی از جمله محقق نشدن اهداف و ضعف در استفاده از ظرفیت‌های موجود شده است. به‌رغم تلاش‌های اولیه برای تبدیل این پژوهشگاه به بازوی علمی و پژوهشی میراث‌فرهنگی کشور، تغییرات پی‌درپی ساختاری و نبود یک سند راهبردی مشخص، تحقق اهداف این مجموعه را با چالش مواجه کرده است. بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد تنها ۲۷ درصد از اهداف تعریف‌شده در اساسنامه پژوهشگاه محقق شده است و بیش از ۸۵ درصد اهداف برنامه‌های بالادستی این نهاد به نتیجه نرسیده است. در چنین شرایطی به‌نظر می‌رسد بازنگری در ساختار، تقویت نظارت علمی و عملیاتی بر پروژه‌های اجرایی و استفاده مؤثر از ظرفیت‌های موجود در این مرکز از ضروریات است. در ماه‌های اخیر برخی افراد مسائلی درباره انحلال پژوهشگاه مطرح کرده‌اند که با واکنش‌ پیشکسوتان و کارشناسان میراث فرهنگی روبه‌رو شده است. در گفت‌وگو با «جلیل گلشن»، رئیس اسبق پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و «سعید شفیعا»، معاون دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ مرکز پژوهش‌های مجلس، دیدگاه آنها را در مورد عملکرد پژوهشگاه، ایده‌های مطرح‌شده در مورد تغییرات ساختاری آن و راهکار بهبود عملکرد این مرکز جویا شدیم. آنها معتقدند انحلال پژوهشگاه اشتباه بزرگی است و ضربه جبران‌ناپذیری به میراث فرهنگی کشور وارد می‌کند، اما درعین‌حال این نهاد نیاز جدی به بازنگری در راهبردها و اصلاحات اساسی در رویکردهای مدیریتی دارد.

از هزاران گور شناسایی‌شده تنها ۱۰ گور در سال ۱۳۹۴ از دل خاک بیرون آمد که نه‌تنها جامعه باستان‌شناسی ایران را شگفت‌زده کرد، بلکه ثابت کرد ایرانیان از هزاران سال پیش ساکن کرانه‌های خلیج‌فارس بودند. از‌آن‌پس بود که این آثار نقش حیاتی و کلیدی در امر ملی و سیاسی پیدا کردند. باوجوداین، سال‌هاست این گورها به حال خود رها شده‌اند. تهدید جدید این‌بار از این قرار است: «احداث سیستم دفع فاضلاب در زیستگاه متعلق به این گورها، حذف بند خاکی برپاشده به‌منظور حفاظت از گورستان و بهسازی معابر روستا روی عرصه». اقداماتی که به‌گفته بسیاری از کارشناسان منجر به تخریب این سند باستانی منحصربه‌فرد می‌شود. جالب اینجاست که این اتفاق در حالی می‌افتد که مقامات عالی حکومتی ایران همواره بر اهمیت اثبات نام خلیج‌فارس تأکید کرده و آن را حق ملت ایران دانسته‌اند. ملت ایران هم همواره با میلیون‌ها امضا اعلام کرده‌اند؛ خواستار حفاظت از حقانیت ایرانیان بر خلیج‌‌فارس هستند. اما چرا متولیان امر برای نجات این سرمایه فرهنگی، ملی و سیاسی اقدامی جدی و اساسی انجام نمی‌دهند؟

|پیام ما| نشست «حریم و حریم مولد» که هفته گذشته به همت ایکوم ایران برگزار شد، به بررسی چالش‌های اساسی در تعیین و بازنگری حرایم آثار تاریخی پرداخت و هشدار داد که روندهای جدید در این زمینه می‌تواند تهدیدی جدی برای حفاظت از میراث فرهنگی کشور باشد. متخصصان حاضر در نشست بر این نکته تأکید کردند که بسیاری از اعتراضات به تعیین حریم‌ها، ناشی از نگاه‌های اقتصادی است و برخی افراد معتقدند باید حریم آثار کوچک‌تر شود تا فضای بیشتری برای ساخت‌وسازهای جدید ایجاد شود. چنین نگاهی نه‌تنها به‌لحاظ فنی بلکه از منظر حفظ هویت و ارزش‌های فرهنگی، می‌تواند پیامدهای غیرقابل‌جبرانی داشته باشد.

طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم شاهچراغ که با عنوان طرح ۵۷ هکتاری هم شناخته می‌شود، هفته گذشته و در سیزدهمین جلسه شورای‌عالی معماری و شهرسازی به تصویب رسید. هنوز جزئیات مربوط به این مصوبه منتشر نشده، اما وزارت میراث‌فرهنگی آن را دستاوردی در جهت حفظ بافت تاریخی شیراز می‌داند. برخی شنیده‌ها از حذف خط تخریبی که با نام «خط امیری» در سال‌های گذشته توسط پژوهشگاه میراث‌فرهنگی پیشنهاد شده بود، در این مصوبه خبر می‌دهند؛ خطی که براساس آن ۹۵ پلاک در بافت تاریخی شیراز تخریب می‌شد. گویا وزارت میراث‌فرهنگی خط تخریبی را که خود پیشنهاد داده و مشاور طرح با آن مخالف بود، حذف کرده است و آن را دستاوردی بزرگ جلوه می‌دهد که موجب حفظ بافت تاریخی می‌شود. تصویب این طرح که مسئولان آن را منجی بافت تاریخی شیراز می‌دانند، در شرایطی صورت گرفته که تخریب‌ها پس از ثبت این محدوده تاریخی در فهرست میراث ملی همچنان ادامه دارد و گودبرداری یک پروژه جدید در عرصه این اثر ثبت ملی مدتی است آغاز شده و در محدوده‌ای محصورشده در حال پیشروی است.

دست‌های پنهان علیه یک محوطه ۳۵۰۰ساله مشغول به کار شدند. براساس اسنادی که به دست ما رسیده، درخواست‌های متعددی برای ساخت‌وساز روی عرصه و حریم محوطه «کل‌‌تپه» در بوکان آذربایجان‌غربی داده شده است که درصورت تأیید شهرداری و اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی این استان، مردم به‌زودی باید با بخشی از هویت و تاریخ خود خداحافظی کنند. در حال حاضر، مردم بوکان در آستانه یک تصمیم بسیار مهم قرار گرفته‌اند؛ اینکه محوطه‌های باستانی خود را فدای منفعت برخی از مالکان بکنند یا اینکه نشانه‌های هویت ملی خود را پاس‌ بدارند و میراث‌دار بحق فرزندانشان باشند. در این میان، حق حاکمیتی این است که از پایمال شدن حق هویتی و میراثی بی‌شماری از مردم در برابر عده‌ای انگشت‌شمار جلوگیری کند.

|پیام ما|جای خالی کودکان در برنامه‌ها و سیاستگذاری‌های وزارت میراث‌فرهنگی سال‌هاست که بسیاری از دغدغه‌مندان این حوزه را گله‌مند کرده است. درحالی‌که توجه به کودکان و برنامه‌ریزی و سیاستگذاری برای آشنایی آنان با مظاهر میراث فرهنگی و موزه‌ها از ضروری‌ترین اقداماتی است که باید در دستورکار این وزارتخانه قرار گیرد. پس از سال ها تلاش فعالان حوزه کودک هنوز در چارت وزارتخانه و پژوهشگاه میراث فرهنگی، هیچ بخشی به حوزه کودک اختصاص پیدا نکرده است. به مناسبت روز جهانی کودک مراسمی با حضور کودکان و خانواده‌هایشان و مسئولان کانون پرورش فکری و پژوهشگاه میراث فرهنگی برگزار شد و در سخنرانی‌ها به ضرورت توجه به کودکان در حوزه میراث فرهنگی تأکید شد. اما توجه و تأکید بر ضرورت آگاهی کودکان در مورد میراث فرهنگی و توجه به آنها در ساختار وزارتخانه، تنها با برگزاری یک برنامه مناسبتی سالانه امکانپذیر نیست. آگاهی‌بخشی به کودکان و نوجوانان باید جزو سیاست‌های اصلی وزارت میراث‌فرهنگی قرار گیرد و به‌طور مستمر به آن توجه شود و در برنامه‌های جاری مورد تأکید مدیران قرار گیرد.

|پیام ما| احداث مترو در نزدیکی یک اثر یا محدوده تاریخی و مخالفت کارشناسان و علاقه‌مندان میراث فرهنگی با این اقدام، اتفاق جدیدی نیست. این روزها نوبت به شیراز و حافظیه رسیده، روزگاری این اخبار حول محور چهارباغ عباسی و میدان نقش جهان در اصفهان می‌گشت و زمانی در محدوده بافت تاریخی تهران، فردا نوبت کدام شهر و بنای تاریخی باشد، کسی نمی‌داند. تقابل توسعه و بناها و آثار تاریخی تنها محدو به کشور ما نیست، اما آنچه این اتفاق را در ایران و جهان متمایز می‌کند، کیفیت اجرای پروژه‌های عمرانی است. رعایت اصول و ضوابط مبتنی‌بر مطالعات علمی در این زمینه جزو لاینفک پروژه‌های عمرانی است که در نزدیکی آثار تاریخی در دنیا اجرا می‌شوند. اما در تهران و شیراز و اصفهان چطور؟ کدامیک از این ضوابط مد نظر قرار می‌گیرند؟