دریاچه ارومیه از تراژدی تا کمدی

پرده اول (اردبیل، 25 شهریور 1390):
«رئیس‌جمهور به برخی سر و صداهای بلند شده در ارتباط با خشک شدن دریاچه ارومیه اشاره کرد و بیان داشت: بر اساس ارزیابی‌ها، دریاچه ارومیه هر 500 سال با چنین شرایطی روبه‌رو می‌شود، به طوری که پیش‌بینی می‌شود وضعیت بارش اندک و خشکسالی در این منطقه حاکم باشد. 500 سال پیش نیز دریاچه ارومیه چنین وضعیتی داشته و بیش از 300 میلی‌متر کاهش بارندگی در این منطقه اتفاق افتاده است.»
پرده دوم (تهران، 12 شهریور ۱۴۰۱):
«رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، تغییر اقلیم را در کنار تغییر کاربری از عوامل مهم در رقم خوردن شرایط حال حاضر دریاچه ارومیه دانست و بیان کرد: تغییر اقلیم در رقم خوردن حال روز فعلی دریاچه ارومیه نقش اول را دارد.»

نوع نگرش ما به مسائل، در تصمیم‌هایی که می‌گیریم و اقداماتی که انجام می‌دهیم، نقش به‌سزایی دارند. اگر جملات پرده اول را که عیناً از یکی از خبرگزاری‌ها نقل شده، به دقت بخوانید، رمز و راز انفعال دولت‌های نهم و دهم در قبال موضوع خشک شدن دریاچه ارومیه را خواهید فهمید. نتیجه بدیهی این تفکر که خشک شدن دریاچه ارومیه یک رویداد تکرار شونده و طبیعی است، این خواهد بود که از اقدام عملی برای بازگرداندن مسیر توسعه افسارگسیخته به ریل توسعه پایدار، خبری نیست و به نقل از معاون اول دولت دهم، در حیطه سدسازی، تعداد سدهای استان آذربایجان غربی از سه سد در قبل از انقلاب، تنها در طول فعالیت دولت احمدی‌‎نژاد به 10 سد برسد.
پرده دوم، به فاصله ۱۲ سال از پرده اول و این بار در نشست خبری رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست با رسانه‌ها که در آن دولت سیزدهم محیط‌زیستی‌ترین دولت در عمل نامیده شده، مطرح شده است. این اظهارات با سابقه مطالعات دولتی و مستقل متعدد درباره عوامل خشکی دریاچه ارومیه، از جمله مطالعه وزارت نیرو دال بر اثر 69 درصدی عوامل انسانی در بروز بحران دریاچه ارومیه، تناقض دارد و یقیناً سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره مبنای علمی گزاره مطرح شده، شفاف‌سازی لازم را خواهد داشت. شاید مطالعه یا مطالعات جدیدی سازمان را به این نتیجه و موضع‌گیری رسانده‌اند که «تغییر اقلیم متهم ردیف اول رقم خوردن اوضاع فعلی دریاچه ارومیه است.» تبعات این تفکر به ویژه از جانب سازمانی که باید در خط مقدم جلوگیری از دست‌اندازی مصرف‌کنندگان منابع آب به حقابه دریاچه ارومیه باشد، بسیار خطرناک است. در نخستین مرحله، چنین موضع‌گیری‌ای می‌تواند زمینه‌ساز مطالعه و احداث سدهای جدید در حوضه آبریز دریاچه ارومیه باشد، روندی که قریب به 9 سال است که متوقف شده و فرصت اجرای برنامه‌های نجات‌بخش دریاچه را فراهم کرده‌است. کما این‌که به نقل از نماینده مردم شریف ملکان در مجلس شورای اسلامی، گفته شده با پیگیری‌های صورت گرفته، عملیات تکمیل سد لیلان‌چای که از 7 سال پیش متوقف شده بود، دوباره آغاز می‌شود. سدی که هدف آن توسعه کشاورزی شهرستان است و قرار است بیش از ۱۰ هزار هکتار از اراضی ملکان را تحت پوشش قرار دهد. نگرانی‌ای که درباره سایر سدهای متوقف شده از جمله سد نازلو مطرح است. سدی که وزیر کشور در بازدید خود در اردیبهشت ماه سال جاری، درباره آن گفت: «طبق اظهار نظر کارشناسان، بهره‌برداری از سد نیمه‌تمام نازلو نه تنها تأثیری در خشک شدن دریاچه ارومیه نخواهد داشت، بلکه تأمین بخشی از آب شرب ارومیه را نیز بر عهده دارد.»
نقل قول مشهوری است که می‌گوید «تاریخ دو بار تکرار می‌شود؛ بار اول به صورت تراژدی و بار دوم به صورت کمدی». اگر قرار باشد تجربه‌های تلخ گذشته، درس‌آموخته‌ای برای ما نداشته باشند، همین اندک آبی که به صورت طبیعی وارد دریاچه ارومیه می‌شود نیز در یک چشم به هم زدن، تاراج خواهد شد و این بار دریاچه را چنان زمین خواهد زد که حتی امیدی به احیای آن نخواهد بود.