شهردار تهران، بعد از قرارگاه‌های اجتماعی، مسکن، سلامت و ایمنی در پی تشکیل قرارگاه تازه‌ای به عنوان «قرارگاه جمعیت» است. علیرضا زاکانی دیروز، چهارم اردیبهشت درباره آن توضیحات اندکی به شورای شهر تهران داد. او که برای توضیح درباره تفاهم‌نامه‌های شهرداری با سایر نهادها به جلسه علنی شورای شهر تهران دعوت شده بود، در خلال جلسه تاکید کرد: شهرداری تهران در آستانه تشکیل قرارگاه جمعیت است. موضوع جمعیت در روزهای اخیر سوژه کاربران فضای مجازی نیز بود. آن‌ها درباره ممنوعیت غربالگری پیش از زایمان و سیاست‌گذاری برای افزایش زاد و ولد و قوانین تازه مجلس در ماه‌های محتوای انتقادی تولید کرده بودند. اما شهرداری تهران که پیشتر هم به ایجاد ستاد مدیریت جمعیت ملزم شده بود، چگونه می‌خواهد مشوق‌هایی برای افزایش جمعیت در نظر بگیرد؟ آیا این موضوع در راستای فعالیت‌ها و وظایف این نهاد است؟

علیرضا زاکانی، شهردار تهران می‌گوید شهرداری در آستانه تشکیل قرارگاه جمعیت است. او معتقد است که جنس مدیریت او در شهر تهران از جنس مدیریت مشارکتی است و از اولین اقداماتی که صورت داده راه‌اندازی قرارگاه است. قرارگاه‌هایی نظیر، سلامت و اجتماعی و مسکن. این موضوعات به گفته او از دغدغه‌های جدی شهر تهران و نظام اسلامی است. زاکانی در جلسه دیروز گفت: در آستانه تشکیل قرارگاه تشکیل جمعیت هستیم که بتوانیم ظرفیت‌های مختلف معطوف به جمعیت را در شهر تهران کنار هم جمع کنیم و بتوانیم مشوق‌ها و امکاناتی برای ارائه خدمت به خانوارها را فراهم کنیم.
صحبت‌های او درباره قرارگاه جمعیت به همین توضیح ساده ختم شد. او در ادامه جلسه از ایجاد تفاهم‌نامه و ایجاد قرارگاه در سطوح مختلف با دستگاه‌های مختلف نیز گفت. او معتقد است مشکلات شهر تهران روی هم انباشته شده و شرایطی را ایجاد کرده که حل آن‌ها از عهده یک دستگاه خارج است: «ایجاد قرارگاه‌ها برای جایگزین کردن مدیریت واحد شهری و تفاهم‌ها بین شهرداری و دستگاه‌های مربوطه به ما کمک می‌کند که امکان استفاده از ظرفیت‌های بیشتری را داشته باشیم. بنابراین کارشناسی کردن ابعاد مختلف برای تنظیم این تفاهمنامه‌ها ریلی برای ما و وزارت خانه‌ها و دستگاه‌های مختلف ایجاد کرده است». او که تاکنون با وزارت نیرو، وزارت نفت، بنیاد مسکن و نیروهای مسلح تفاهمنامه امضا کرده است، از انعقاد تفاهم‌نامه میان شهرداری و معاونت علمی و فناوری رئیس جمهوری و وزارت بهداشت نیز در آینده نزدیک خبر می‌دهد. اما مشخص نیست برای ایجاد قرارگاه جمعیت شهرداری خواهان تفاهم با کدام نهاد است.
تشکیل ستاد مدیریت جمعیت در شهرداری تهران
آبان ۱۴۰۰ زهرا شمس‌احسان، به عنوان نماینده شورای شهر تهران در ستاد مدیریت جمعیت شهر تهران در شهرداری انتخاب شد. این ستاد که به گفته نرگس معدنی‌پور، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای شهر تهران ریاستش به عهده شهردار تهران یا معاونت فرهنگی و اجتماعی است، یک نماینده از شورای شهر تهران نیز دارد. این ستاد اما سال ۹۴ در شهرداری تهران ایجاد شده بود. اعضای وقت شورای شهر تهران، شهرداری را ملزم به تشکیل ستاد مدیریت جمعیت شهر تهران کردند. آن زمان معصومه آباد، عضو کمیسیون سلامت شورای شهر تهران گفته بود این طرح دربردارنده، شرایط کیفی و کمی مبحث جمعیت است و در آن به چهار مولفه زاد و ولد، طلاق، ازدواج و مهاجرت پرداخته می‌شود. اعضای شورا آن زمان رویکرد خود در این ستاد را توجه بر افزایش جمعیت اصیل و سکنه قدیمی شهر تهران و کاهش مهاجرت دانستند.
شهرداری فعالیت فرهنگی می‌کند
اما مدیریت شهری تهران، چه با تشکیل قرارگاه و چه با فعالیت در ستاد مدیریت جمعیت چرا و چگونه باید در حوزه مدیریت جمعیت شهری که میانگین جمعیت آن در سال ۹۵، ۳۳/۲ بود، ایفای نقش کند؟
علیرضا نادعلی، سخنگوی شهردار تهران بعد از عضویت یکی از اعضای شورای شهر تهران در ستاد مدیریت جمعیت به «پیام ما» توضیحاتی داده بود. به گفته او موضوع کاهش نرخ باروری جمعیت جدی شده است و تا 30 سال آینده کهولت سن و متوسط کهولت سن جمعیت کشور به شدت بالا می‌رود. او گفت: «درباره تهران هم حجم جمعیت زیاد است و بیشتر جمعیت کشور در آن قرار دارد. ما حتما نیاز به فرهنگسازی داریم». او با تاکید بر اینکه به لحاظ اجتماعی اقدامی صورت نمی‌گیرد و بیشتر فعالیت‌ها از جنس فرهنگی است تاکید کرد: «ما نوع فرزندآوری‌مان با ۴۰ سال پیش زمین تا آسمان عوض شده و رسیدیم به آماری که کارشناسان خبره‌ دنیا نسبت به آن ابراز خطر می‌کنند لازم است کاری اتفاق بیفتد که همه در آن حضور پیدا کنند. شهرداری در تهران بیشترین امکان اثربخشی فرهنگی در این خصوص را می‌تواند به خودش اختصاص دهد. حتما بخشی از کار است و همه باید دست به دست هم دهند».
نادعلی با اشاره به وضعیت سایر کشورها گفت: «در فیلم‌های آمریکایی اکثر خانواده‌ها سه چهار تا بچه دارند و این اتفاق را تبلیغ می‌کنند. ما با روشنگری می‌توانیم مردم را بیاوریم چون من فکر می‌کنم به شکل خارق‌العاده‌ای نسبت به این موضوع دشمنی وجود دارد. این مساله یک حرف علمی است».
افزایش جمعیت امر شخصی نیست
او در پاسخ به این موضوع که افزایش جمعیت در خانواده‌ها یک امر شخصی است، تاکید کرد: «ریل‌گذاری و سیاست‌گذاری اینطور نیست که در امور شخصی آدم‌ها نباشد و در امور عمومی‌شان باشد. سلامت جامعه به سلامت فردی افراد بستگی دارد. یک معتاد نمی‌تواند بگوید من معتادم به کسی ربطی ندارد. اگر کار امنیتی بود، اگر کار عمرانی بود، کسی تصمیم می‌گرفت همه انجام می‌دادند اما چون شخصی است می‌گوییم فرهنگ‌سازی موثر است، چون دعوت می‌کنیم و ترویج می‌کنیم».
اما این دعوت چگونه قرار است از سوی شهرداری تهران صورت گیرد؟ سخنگوی شورای شهر تهران می‌گوید: کار فرهنگی تنها بیلبورد نیست، بیلبورد خیلی مهم است. در همین سال‌ها کارهایی انجام شد. نمادهایی مثل اینکه یک نفر موتور‌سوار است و چند بچه دارد. این کارهای ابتدایی است که سازمان فرهنگی و هنری شهرداری در فرهنگسراها در بسیاری از اماکن انجام شده است. در هیچکدام از این موارد غیر از بحث جمعیت هیچکس را نمی‌توان اجبار کنید که کاری انجام دهد اما می‌توانید تبلیغ و ترویج کنید. در واقع افراد باید نسبت به امر شخصی که باعث می‌شود مشکلات عمومی به وجود بیاید؛ احساس مسئولیت کند».
اقدامات فرهنگی شهرداری برای افزایش جمعیت به گفته نادعلی می‌تواند در اختیار قرار دادن امکانات برای برگزاری کلاس‌های ترویجی و همکاری با بهزیستی و وزارت بهداشت باشد.
شهرداری‌ها در کشور به دنبال تعالی جمعیت
توجه به مساله جمعیت، تنها به شهرداری تهران محدود نمی‌شود. زمستان سال پیش در یکی از جلسات علنی شورای شهر کرمان، نیز در راستای توجه به تعالی جمعیت و خانواده پیشنهاد پرداخت تسهیلات به کارکنانی که فرزندان بیشتری داشته باشد، داده شد. پیشنهاد به کمیسیون برنامه، بودجه و فرهنگی و اجتماعی فرستاده شد البته از آن تاریخ تا الان خبر تازه‌ای از این طرح نشده است. در شورای شهر اصفهان هم بهمن ماه سال گذشته، طرح جوانی جمعیت اعلام وصول شد. این طرح که پیشتر در مجلس تصویب شده بود، در شورای شهر تهران هنوز در مرحله بررسی است و به گفته رئیس شورای شهر اصفهان «آثار و برکات آن در سال آتی» دیده می‌شود.
شهرداری مسئول افزایش جمعیت نیست
اکنون پرسش این است در میان ابرچالش‌هایی که شهرداری‌های کشور با آن دست به‌گریبانند، سیاست‌گذاری حوزه جمعیت چقدر در اولویت قرار دارد؟ نفیسه آزاد، پژوهشگر جامعه‌شناسی شهری به «پیام ما» می‌گوید شهر ظرف زندگی و مرگ است و باید به روش‌های مختلفی محتوای داخل آن را بهتر کنیم و کیفیت را بالا ببریم. اما این به معنای دخالت در زندگی نیست. او می‌گوید: «شهرداری باید در چارچوب وظایف وظایف خود کیفیت زندگی را بالاتر ببرد. متغیرهای مهمی دست شهرداری تهران است. شهرداری مسئول فضای عمومی شهر است. اگر تهران شهری امن‌تر و عادلانه‌تر باشد، کیفیت زندگی فضای عمومی مناسب برای کودک باشد، فضای سبزش متناسب باشد؛ شهروندان ریسک فرزندآوری را می‌پذیرند. اما در این شهر که افراد نمی‌توانند نفس بکشند، چرا باید این ریسک را بپذیرند؟». در واقع از نظر این پژوهشگر شهری آنچه شهرداری‌ها باید به دنبال آن باشند افزایش کیفیت زیست شهری است. اما گویا شهرداری تهران و برخی شهرداری‌های دیگر سرنا را از سر گشاد می‌نوازند.