از ماراتن لوت تا جشن دولتی در شفیع‌آباد

هرچه در ۱۰ سال گذشته کاشتیم، پنبه شد

«معین افضلی»، مدیر سابق پایگاه جهانی لوت، کنشگر میراث فرهنگی و مدیر یک اقامتگاه بوم‌گردی در روستای شفیع‌آباد، به «پیام ما» می‌گوید: «ثبت جهانی روستاهای گردشگری یا از سوی یونسکو انجام می‌شود یا از سوی سازمان جهانی گردشگری. روستای شفیع‌آباد سال گذشته به‌عنوان بهترین روستای گردشگری از سوی سازمان جهانی گردشگری انتخاب شد.»

او می‌افزاید: «برای ثبت جهانی روستاهای گردشگری شاخص‌های مختلفی وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها به اقتصاد محلی و نقش جامعه محلی در توسعه روستا مربوط می‌شود. روستای شفیع‌آباد در حاشیه بیابان لوت واقع شده و گردشگران ورودی نیز معمولاً از این روستا بازدید می‌کنند. به همین دلیل، گردشگری این روستا درآمد خوبی برای مردم محلی به همراه دارد. از سوی دیگر، صنایع دستی و گردشگری در کنار کشاورزی و قنات قرار دارند و معیشت جایگزین یکدیگر نیستند.»

افضلی با اشاره به شاخص‌های روستای شفیع‌آباد بیان می‌کند: «زیبایی روستا، آسمان آن، کاروانسرا و قلعه شفیع‌آباد از جمله ویژگی‌های این روستا به شمار می‌روند. از سوی دیگر، زنان روستا انجمنی تشکیل داده‌اند که در پرونده روستا با عنوان زنان آفتاب یا خورشید از آن یاد شده است. این زنان هنر پته‌دوزی را در روستا زنده نگه داشته‌اند و با فروش این محصول به اقتصاد روستا کمک می‌کنند.»

او می‌افزاید: «بخشی از سود صنایع دستی برای احیای قنات‌ها در حاشیه کویر لوت هزینه می‌شود. از دیگر شاخص‌هایی که به ثبت جهانی روستای شفیع‌آباد انجامید، برگزاری رویدادهای ورزشی مانند ماراتن و دوچرخه‌سواری بود که از سال ۱۳۹۵ هر سال در این روستا برگزار می‌شد. این سه ویژگی از مهم‌ترین مواردی بودند که به ثبت جهانی روستای شفیع‌آباد انجامیدند. سال گذشته، در حاشیه ماراتن لوت چالش‌هایی ایجاد شد. هرچه درخواست کردیم پروتکل‌های برگزاری ماراتن لوت را اعلام کنند تا آن را براساس چارچوب‌های دولت برگزار کنیم، دولتمردان توجهی نکردند.»

افضلی با اشاره به از بین رفتن برخی شاخص‌های روستا پس از ثبت جهانی بیان می‌کند: «۹۰ درصد از دلایل ثبت جهانی روستای شفیع‌آباد، زیبایی‌های خدادادی و میراث فرهنگی این روستا بود. متأسفانه پس از ثبت جهانی، روند نزولی در روستای شفیع‌آباد زودتر از دیگر روستاها و مقاصد گردشگری آغاز شد و ۷۰ درصد از شاخص‌هایی که در روستا وجود داشت، از میان رفت.»

او با اشاره به بی‌تفاوتی معاونت میراث فرهنگی به آثار باستانی روستای شفیع‌آباد تأکید می‌کند: «کاروانسرای شفیع‌آباد دچار تخریب‌هایی شد، اما مرمتی صورت نگرفت. متأسفانه بازسازی اصولی در روستا انجام نشده و چهره آن در حال تغییر است؛ درصورتی‌که گردشگری که به این روستا سفر می‌کند، می‌خواهد همان شاخص‌هایی را ببیند که برای روستا ذکر شده است، نه تغییرات اساسی یا تبدیل روستا به شهر.»

افضلی با اشاره به دعوت‌نشدن افراد تأثیرگذار و اصلی پرونده به جشن سالگرد ثبت جهانی روستای شفیع‌آباد بیان می‌کند: «مردم محلی نیز حتی فرصت صحبت و بیان مشکلات را پیدا نکردند. پرونده روستای شفیع‌آباد ۱۰ سال در نوبت ثبت جهانی بود و در دولت قبلی نیز کارشناسان ایرادهایی گرفتند که ما اصلاحشان کردیم. متأسفانه هرچه در ۱۰ سال گذشته کاشتیم، پنبه شد.»

مردم رشد کردند، روستاها نه

مدیرکل توسعه گردشگری درباره پیشرفت روستاهای ثبت جهانی‌شده از حفاظت مردم از محیط زیست، علاقه آن‌ها به محل سکونتشان، کاشت نهال و تلاش برای جذب گردشگر سخن می‌گوید؛ چنان‌که گویی این فعالیت‌های مردمی نیز دستاورد اوست.

«سید مصطفی فاطمی»، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «روستاهای گردشگری ایران از دو سال پیش وارد فرایند ثبت جهانی شده‌اند. در سال نخست، یک روستا و در سال دوم نیز یک روستا به ثبت جهانی رسیدند و در سال ۲۰۲۶ میلادی، سه روستا ثبت جهانی شدند.»

او با اشاره به وضعیت گردشگری ورودی ایران می‌افزاید: «در حال حاضر، گردشگر خارجی چندانی نداریم. گردشگران افغانستانی، عراقی و برخی کشورهای همسایه نیز که به ایران سفر می‌کنند، معمولاً علاقه چندانی به بازدید از روستاهای گردشگری ندارند.»

فاطمی با بیان اینکه هنوز مشخص نیست کدام‌یک از روستاهای نامزدشده امسال به ثبت جهانی رسیده‌اند، می‌گوید: «حتی از طریق ایمیل نیز پیگیری کرده‌ایم، اما هنوز پاسخی دریافت نکرده‌ایم.»

او با اشاره به اقدامات انجام‌شده در روستاهای هدف گردشگری ادامه می‌دهد: «در روستاهایی مانند شفیع‌آباد، اقداماتی از جمله کف‌سازی، برق‌کشی معابر و آموزش در زمینه محیط زیست و توسعه پایدار انجام شده است. همچنین تکمیل زیرساخت‌ها در روستاهای هدف گردشگری در دستور کار قرار داشته است.»

مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی با تأکید بر تأثیر ثبت جهانی بر نگرش ساکنان روستاها می‌گوید: «اگر بگوییم ثبت جهانی تأثیری نداشته، اشتباه کرده‌ایم. البته اثرگذاری اصلی این اتفاق زمانی نمایان می‌شود که شمار گردشگران ورودی افزایش پیدا کند. مردم روستای شفیع‌آباد نسبت به توسعه پایدار بسیار آگاه شده‌اند و به محیط زیست منطقه محل سکونت خود حساسیت زیادی دارند.»

او با اشاره به تغییر نگرش جوامع محلی نسبت به محیط زیست و میراث روستاها می‌افزاید: «در برخی روستاها، مانند قلعه‌بالا، حساسیت مردم نسبت به حفاظت از محیط زیست منطقه بسیار چشمگیر است؛ تا جایی که من شخصاً در هیچ شهری نمونه مشابهی از این میزان حساسیت ندیده‌ام. مردم این روستا حفاظت از گونه‌های جانوری و توجه به حیات‌وحش منطقه را وظیفه خود می‌دانند.»

فاطمی با اشاره به تغییر نگرش ساکنان روستای سهیلی نیز می‌گوید: «در گذشته، مردم این روستا تلاش می‌کردند محل زندگی خود را به شهر تبدیل کنند. اکنون اما گردشگری در شش ماه از سال در این روستا رونق دارد و مردم در شش ماه دیگر به کاشت و حفاظت از نهال‌های حرا می‌پردازند.»

او ادامه می‌دهد: «حتی امسال نیز در روستاهای نامزد ثبت جهانی، نگرش مردم نسبت به محل زندگی‌شان تغییر کرده و علاقه بیشتری به حفاظت از روستا و داشته‌های طبیعی و فرهنگی آن نشان می‌دهند.»

مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی با بیان اینکه تأثیر این فرایند به روستاهای ثبت‌شده محدود نمانده است، می‌افزاید: «برخی از روستاهایی که نامزد ثبت جهانی بودند، اما موفق به ثبت نشدند، اکنون به شهر تبدیل شده‌اند. با این حال، فرایند نامزدی و توجه به ثبت جهانی بر برخی از این روستاها نیز اثر گذاشته است؛ به‌گونه‌ای که حتی ساکنان بعضی از آن‌ها تصمیم گرفته‌اند معماری خانه‌های خود را به شیوه سنتی تغییر دهند.»

فاطمی همچنین به وضعیت حیات‌وحش در برخی از این مناطق اشاره می‌کند و می‌گوید: «در روستای حسن‌لو نیز وضعیت جمعیت پلنگ‌ها تغییر کرده است.»

او با اشاره به سازوکار نظارت بر روستاهای ثبت جهانی‌شده می‌افزاید: «اکنون در این روستاها، شورای ناظر بر ثبت جهانی بر عملکرد مردم نظارت می‌کند.»

به گفته فاطمی، سالگرد ثبت جهانی روستای شفیع‌آباد نیز به‌تازگی برگزار شده و برای این مناسبت جشن بزرگی برپا کرده‌اند.

ثبت جهانی به‌تنهایی کافی نیست

«مجتبی جوادی»، فعال گردشگری روستایی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «شاخص‌هایی که سازمان جهانی گردشگری برای ارزیابی و انتخاب روستاها در نظر می‌گیرد، ممکن است هر سال تغییر کند. در این ارزیابی‌ها، شاخص‌های فرهنگی و تاریخی اهمیت زیادی دارند و تعداد و تنوع جاذبه‌های گردشگری، آثار تاریخی و فرهنگی و میراث ناملموس هر منطقه نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.»

او با اشاره به تفاوت ظرفیت‌های گردشگری روستاها می‌افزاید: «برخی روستاها از نظر طبیعت و چشم‌اندازهای طبیعی ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت؛ با این حال، ممکن است در ارزیابی‌های یک سال، جاذبه‌های فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا کنند. بنابراین، معیارهای انتخاب روستاها ثابت نیستند و هر منطقه با توجه به مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و ظرفیت‌های خود ارزیابی می‌شود.»

جوادی با تأکید بر اهمیت بهره‌برداری از فرصت ثبت جهانی ادامه می‌دهد: «ثبت جهانی به‌تنهایی اتفاق ویژه‌ای نیست، بلکه بستری برای تبلیغات و معرفی ظرفیت‌های گردشگری منطقه و حمایت از بهره‌برداران محلی فراهم می‌کند. این فرصت می‌تواند به معرفی میراث فرهنگی روستا، شهر، منطقه و استان در سطح گسترده‌تر کمک کند.»

جوادی درباره اثر ثبت جهانی می‌گوید: «ثبت جهانی باید فرصتی برای معرفی بین‌المللی مقصد باشد، اما هنگامی که گردشگری ورودی ایران شرایط مطلوبی ندارد، نمی‌توان از ظرفیت تبلیغاتی این عنوان به‌طور کامل استفاده کرد. با این حال، ثبت جهانی بی‌اثر نیست. اگر شرایط گردشگری ورودی بهتر شود، این عنوان می‌تواند ابزار مهمی برای معرفی روستاهای ایران در بازارهای جهانی باشد. در گردشگری داخلی نیز ممکن است ثبت جهانی برای مدتی توجه مردم را به یک مقصد افزایش دهد، اما این اثر لزوماً پایدار نیست. برای توسعه واقعی، مشارکت جامعه محلی، سرمایه‌گذاری، آموزش، تبلیغات و برنامه‌ریزی ضروری است. دولت نیز باید حمایت کند و وزارت میراث فرهنگی در زمینه آموزش و تبلیغات نقش فعال‌تری داشته باشد.»