تلاشی برای جبران غفلت از تاریخ زنان 

انجمن زنان پژوهشگر تاریخ ۲۷ سال پیش فعالیتش را آغاز کرد و به گفته «آسیه آل‌احمد»، رئیس هیئت‌مدیره این انجمن، آنان تلاش کرده‌اند به ابعاد کمترشناخته‌شده تاریخ زنان بپردازند و زمینه‌ای را فراهم کنند تا زنانی را که در روایت‌های تاریخی حذف شده‌اند یا کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند دوباره بشناسند.

او می‌گوید: «تاریخ زنان همواره با غفلت مواجه بوده است و بازشناسی این زنان و بازنمایی زندگی آنان بر پایه واقعیت‌های تاریخی، رویکردی است که می‌تواند به اصلاح نگاه جامعه به سهم زنان در تحولات تاریخی و اجتماعی کمک کند.»

رئیس هیئت‌مدیره این انجمن می‌گوید تاریخ محلی برای اعضای این انجمن اهمیت ویژه‌ای دارد و پیوند میان تاریخ زنان و تاریخ محلی از اولویت‌های پژوهشی‌شان است. 

«محمدابراهیم زارعی»، رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری هم از بُعد مطالعات میراثی به موضوع نگاه می‌کند و معتقد است هرچه در عرصه‌های مختلف توجه بیشتری به ظرفیت‌های زنان داشته باشیم، امکان بهره‌مندی جامعه از این توانمندی‌ها افزایش می‌یابد. او می‌گوید: «حافظه تاریخی زنان یکی از منابع ارزشمند شناخت فرهنگ و جامعه است. زنان گنجینه‌هایی از خاطرات، تجربه‌ها و دانسته‌های فرهنگی را در حافظه خود دارند که باید ثبت، مستندسازی و نگهداری شوند. بررسی دقیق‌تر ظرفیت‌های سیستان و بلوچستان نیز نشان می‌دهد که زنان این منطقه می‌توانند در شناخت و تبیین تاریخ و فرهنگ آن نقشی تأثیرگذار ایفا کنند.»

به گفته او زنان در بازشناسی و بازآفرینی هویت فرهنگی مناطق، شناخت گویش‌های محلی و انتقال آداب و سنت‌ها نقش مؤثری دارند. 

زن، مادری، لالایی، دست، نقش، فرش، حافظه، صبر. هر جا حرف از زن و فرهنگ می‌شود این کلمات را هم می‌شنویم اما مگر مراد از نقش فرهنگی زنان فقط همین‌هاست. 

«ندا شمس»، که در بنیاد توسعه کارآفرینی زنان و در محلات حاشیه شهر زاهدان فعالیت می‌کند آمده تا روایتی از امروز نقل کند. از زنی که بسیار برای بهبود وضعیت زندگی خانواده تلاش کرده اما ناگهان بی‌شناسنامگی شوهر ورق را برگردانده و سدی شده برای او و فرزندانش. اینجاست که موج‌های متلاطمی آرامش را از او گرفته. او از زنانی مثل آمنه می‌گوید که دیده نمی‌شوند و از کسب‌وکارهای جمعی و توانمندسازی زنان و این باور که اگر یک زن توانمند شود یک نسل توانمند خواهند شد.

حرف از اقتصاد می‌شود و «حسن طایی»، اقتصاددان و استاد دانشگاه پشت تریبون می‌رود که بگوید مقاله‌ای را برای همایش زاهدان نوشته درباره نقش زنان از منظر اقتصاد خرد. زن خانه‌داری می‌کند، مواد اولیه را برای تولید خانگی فراهم می‌کند و با خویشان تعامل می‌کند اما ارزش این کارها مگر در آمار می‌آید؟ طایی می‌گوید ارزش اقتصادی کار خانگی زنان در سیستان و بلوچستان به طور نسبی در ایران رتبه اول را دارد. یعنی چرخه زندگی بر دوش زنان است. او فراموش نکرده که از جبر محدودیت‌ها هم در مقاله‌اش توضیح دهد و از خشونت علیه زنان در گذشته حال و آینده بگوید. «فعلا تا چشم‌انداز بعدی همچنان خشونت وجود دارد و تداوم استثمار سنتی خانواده در جنوب شرقی استان هنوز هست.»

او مصداق‌های تاب‌آوری در بلوچستان دیده. در سرزمینی که همواره دچار بوده به خشکسالی و بحران‌های اقلیمی و … اما حرف‌های طایی به امید پیوند می‌خورد. او از زنان شایسته‌ای می‌گوید که در چهار، پنج قرن گذشته در این سرزمین در تراز ملی درخشیده‌اند. از دختران امروز و فردا می‌گوید با وجود ستم تاریخی مضاعف تحصیل می‌کنند. «پس زنان باید پیشران توسعه باشند.» 

«فاطمه فریدی»، عضو هیئت علمی بنیاد ایران‌شناسی دیگر سخنران برنامه است. می‌گوید نقش زنان سیستانی را نه به‌عنوان بخشی از جامعه محلی، بلکه به‌مثابه کنشگران تاریخی، سرمایه‌های اجتماعی و حافظان هویت ملی بازخوانی می‌کنیم، زنانی که در حفظ پیوندهای فرهنگی، استمرار سنت‌ها و انتقال تجربه‌های تاریخی از نسلی به نسل دیگر سهم داشته‌اند.

«فریده مجیدی خامنه»، رئیس گروه مردم‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری هم از زنان به‌عنوان رواج‌دهندگان و تولیدکنندگان فرهنگ یاد می‌کند که نقشی مهم در توسعه و تداوم میراث ناملموس دارند. «این نقش از مادری و مدیریت کانون خانواده آغاز می‌شود و در عرصه‌های گسترده‌تر فرهنگی و اجتماعی استمرار می‌یابد.»

«شخصا خیلی قائل به تفکیک جنسیتی نیستم. آنچه برای من مهم است شایسته‌سالاری و انسانیت است.» عاطفه مروی، مشاور وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در امور زنان و خانواده  با این جمله‌ها حرف‌هایش را شروع می‌کند اما در ادامه می‌گوید: «تاریخ به‌گونه‌ای رقم خورده است که نقش زنان در بسیاری از عرصه‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازاین‌رو، باید برای احیا و بازشناسی این نقش تاریخی تلاش کنیم. سیستان و بلوچستان در حافظه تاریخی و فرهنگی ایران جایگاهی برجسته دارد و بررسی نقش زنان در این خطه، فرصتی برای شناخت عمیق‌تر سهم آنان در شکل‌گیری و تداوم فرهنگ ایرانی است.»

به گفته او زنان در ترویج علم و اعتلای فرهنگ و حکمرانی فرهنگی نقش‌های اساسی داشته‌اند. «امیدواریم بتوانیم جایگاه آنان را به سطحی شایسته ظرفیت‌ها، توانمندی‌ها و سهم تاریخی‌شان ارتقا دهیم.»

«نصرت خاتون علوی»، عضو انجمن زنان پژوهشگر تاریخ هم از نخستین مدارس و تشکل‌های اجتماعی سیاسی زنان در سیستان و بلوچستان نمونه‌هایی را مثال می‌زند. 

همایش سخنرانان متنوعی دارد. «بئاتریس سالاس»، ایرانشناسی که شاهنامه را به زبان اسپانیایی ترجمه کرده از حضور قدرتمند زنان در شاهنامه می‌گوید و به وجد می‌آید. او از تجربه‌هایش از زندگی در ایران می‌گوید و از حضور زنده‌ فرهنگ و آداب ایرانی و مخاطبان را به شوق می‌آورد. 

«پریسا سیمین مهر» به سنت نقالان روی صحنه نبرد بانو بامری را روایت می‌کند که گردآفرید بلوچستان بوده و نماد مقاومت.

حرف‌های مژگان اسماعیلی، عضو دیگر انجمن زنان پژوهشگر تاریخ دوباره شرکت‌کنندگان را متوجه نقش‌های رنگی صنایع دستی و ادبیات شفاهی، سوگ‌سرودها و لیکو (ابیات تنهایی و غربت) می‌کند: «زنان به سبب پیوند تاریخی با زیست‌بوم و مدیریت منابع زیستی، مالک نظام‌های معرفتی خاصی در حوزه‌های هنر، سلامت و محیط زیست هستند. صنایع‌دستی در سیستان و بلوچستان، زبانی بصری و نظامی نشانه‌شناختی است که ساختار ذهنی، جهان‌بینی و اساطیر قومی را بازنمایی می‌کند.»