مرمت تندیس شاپور یکم در مرحله ابتدایی است

گام نخست پروژه ساماندهی مجسمه شاپور در غار شاپور شهرستان کازرون، یکم مهرماه ۱۴۰۵، آغاز شد؛ پروژه‌ای که مرمت تندیس شاپور، یادگار باشکوه تندیس‌تراشی ایران باستان و بزرگ‌ترین تندیس تاریخ ایران، یکی از بخش‌های اصلی آن به شمار می‌رود.

شاپور دومین پادشاه سلسله ساسانیان بود. در دوره فرمانروایی او شهرهای آبادی ساخته شد.

او در چند نبرد با رومیان به پیروزی رسید و نقش‌نگاره‌هایی از پیروزی او بر والرین، پادشاه روم، در پنج نقطه فارس ساخته شده است.

کازرون امروزی در دوره شاهنشاهی شاپور ساسانی از مناطق آباد ایران‌زمین بود. شهر باستانی بیشاپور نیز که امروزه بقایای آن در فهرست میراث جهانی قرار دارد و هزاران گردشگر داخلی و خارجی از آن بازدید می‌کنند، به شکرانه پیروزی شاپور بر والرین و با همراهی اسرای رومی ساخته شد.

از دوران پادشاهی شاپور ساسانی میراث باستانی ارزشمندی بر جای مانده است؛ از جمله غار و مجسمه عظیم شاپور اول ساسانی که در چهارکیلومتری شهر بیشاپور قرار دارد.

داربست حفاظتی نصب شده است

افشین ابراهیمی، مدیر پایگاه میراث جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس ـ شهر تاریخی بیشاپور، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «اکنون تیمی تشکیل داده‌ایم و در حال تدوین طرح مرمت این اثر هستیم. در حال حاضر فقط اطراف این مجسمه را حصارکشی کرده‌ایم و فعالیت‌های اجرایی را آغاز نکرده‌ایم.»

او با اشاره به اینکه در مرمت اثر، حفاظت و زیبایی‌شناسی را هر دو در نظر می‌گیرند، بیان می‌کند: «هنوز مشخص نشده است که از چه روشی برای مرمت این اثر استفاده خواهیم کرد، اما تیمی از متخصصان تشکیل داده‌ایم و چه برای مرمت و حصارکشی و چه برای نگارش طرح، از افراد متخصص استفاده می‌کنیم.»

ابراهیمی تأکید می‌کند: «مرحله نخست طرح حفاظت و ساماندهی مجسمه شاپور اول ساسانی در غار شاپور با ۲۰ میلیارد ریال اعتبار از محل منابع نفت اجرا شده است. این عملیات با استفاده از روش فتوگرامتری برد کوتاه و بلند و با بهره‌گیری از پهپاد و دوربین انجام می‌شود و بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده، طرح کلی حفاظت از اثر تهیه می‌شود. در گام دوم، یک داربست فنی و حفاظتی به ابعاد چهار در چهار متر و ارتفاع هفت متر در اطراف مجسمه نصب می‌شود تا امکان دسترسی ایمن و مناسب تیم‌های حفاظت و مرمت به بخش‌های مختلف پیکره فراهم شود.»

ابراهیمی می‌افزاید: «ایجاد یک حفاظ شفاف پلی‌کربناتی در اطراف مجسمه، با فاصله‌ای مناسب و ایمن، اقدام سوم این پروژه است که با هدف جلوگیری از دسترسی مستقیم بازدیدکنندگان و لمس پیکره اجرا می‌شود. علاوه بر این، عملیات ساماندهی و حفاظت از قطعات جداشده مجسمه که در اطراف اثر پراکنده‌اند نیز به‌عنوان چهارمین محور این مرحله اجرا شده است.»

ابراهیمی درباره مدت‌زمان اجرای طرح می‌گوید: «پیش‌بینی می‌شود مرحله اول طرح حدود سه ماه و کل پروژه بین دو تا دو سال‌ونیم زمان ببرد. با توجه به برنامه‌ریزی انجام‌شده، پس از پایان عملیات، داربست‌های نصب‌شده جمع‌آوری می‌شوند. مجسمه شاپور آخرین بار در دوره پهلوی دوم سرپا شده و پاهایی سیمانی برای آن نصب شده بود و از آن زمان تاکنون اقدام مرمتی جدی روی این اثر انجام نشده است. بررسی‌های مقدماتی نشان داده است که پیکره به اقدامات فنی و تخصصی اضطراری نیاز دارد و اجرای این مرحله می‌تواند گام نخست برای تحقق این امر مهم باشد.»

او می‌افزاید: «علاوه بر مستندسازی که به آن اشاره شد، داربست فنی و حفاظتی با ابعاد چهار در چهار متر و ارتفاع هفت متر در اطراف مجسمه نصب می‌شود تا دسترسی‌های بعدی برای تیم حفاظت و مرمت مهیا شود. همچنین در این مرحله، با هدف کنترل تردد گردشگران و جلوگیری از لمس مستقیم مجسمه و بروز هرگونه آسیب احتمالی، حفاظ شفاف پلی‌کربناتی با ارتفاعی مناسب در اطراف مجسمه نصب می‌شود.»

مرمت در مرحله طرح و حصارکشی است

سیروس زارع، استادکار باتجربه در زمینه مرمت آثار سنگی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «فعلاً تنها مرحله طرح مرمت آغاز شده و حصارکشی اطراف آن صورت گرفته است.»

او درباره وضعیت مجسمه شاپور و ضرورت بررسی‌های پیش از مرمت آن می‌گوید: «این مجسمه از سال ۱۳۳۶ در وضعیت فعلی قرار گرفته و در این مدت، اقداماتی برای تثبیت آن انجام شده است. در آن زمان، برای نگه‌داشتن مجسمه در حالت ایستاده، بخش‌هایی از پایه آن با سیمان و بتن تقویت شد. با این حال، امروز نمی‌توان بدون بررسی وضعیت موجود و شناخت آسیب‌ها درباره شیوه مرمت آن تصمیم گرفت. در حال حاضر، ابتدا باید به مجسمه نزدیک شد، آسیب‌های آن را به‌دقت بررسی کرد و آزمایش‌های لازم را روی سنگ انجام داد. پس از این مراحل می‌توان درباره انتخاب مواد و مصالح مناسب تصمیم گرفت و طرحی مدون برای مرمت تهیه کرد. چنین طرحی باید به تصویب کارشناسان برسد و بر اساس اصول علمی و تجربه اجرایی تنظیم شود.»

زارع تأکید می‌کند: «دست‌زدن به مجسمه شاپور بدون داشتن طرح مشخص، بسیار نادرست است و من شخصاً چنین کاری نمی‌کنم. این مجسمه از آثار شاخص دوران باستان ایران است و تصمیم‌گیری درباره آن نباید به نظر یک نفر محدود شود. لازم است کارشناسان مختلف، بر اساس تخصص و بررسی‌های خود، درباره شیوه مداخله تصمیم بگیرند. تهیه طرح مرمت و اجرای آن دو موضوع متفاوت‌اند. ممکن است بهترین طرح هم نوشته شود، اما برای اجرای درست آن به فردی نیاز است که تجربه عملی کار با سنگ را داشته باشد. شناخت ویژگی‌های سنگ و تجربه مرمت آثار سنگی در اجرای طرح اهمیت زیادی دارد. از سوی دیگر، تجربه به‌تنهایی جای بررسی‌های علمی و کارشناسی را نمی‌گیرد و این دو باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند.»

این مرمتگر آثار سنگی با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از دانش دانشگاهی و تجربه عملی می‌افزاید: «نمی‌توان صرفاً به این دلیل که فردی تجربه دارد، بررسی‌های تخصصی را کنار گذاشت؛ همان‌طور که نمی‌توان اجرای یک طرح را بدون توجه به تجربه مرمتگر به او سپرد. هر دو بخش باید جدی گرفته شوند. یکی از موضوعات مطرح درباره مجسمه شاپور، احتمال جابه‌جایی آن است. از نظر فنی، امکان جابه‌جایی سنگ‌هایی با ابعاد و وزن بسیار زیاد وجود دارد و ما در طول سال‌ها با سنگ‌های بزرگ‌تر از این هم کار کرده‌ایم. با این حال، امکان فنی به معنای تصمیم قطعی برای جابه‌جایی نیست. برای چنین اقدامی باید محاسبات لازم انجام شود و همه مراحل بر اساس طرحی دقیق پیش برود.»

او می‌افزاید: «در شرایط فعلی، نمی‌توان درباره جابه‌جایی مجسمه حکم قطعی داد. ابتدا باید بررسی‌های تخصصی انجام شود و سپس، با توجه به نتایج، درباره شیوه مداخله تصمیم گرفت. هر اقدامی باید از پیش پیش‌بینی شده باشد تا در جریان کار، آسیبی به مجسمه وارد نشود. این مرحله باید به‌گونه‌ای انجام شود که امکان بررسی بخش‌های آسیب‌دیده و قطعات سنگی پراکنده در اطراف مجسمه فراهم شود. بخش‌هایی از اثر، از جمله قسمت‌هایی از دست و کمر، نیازمند بررسی و شناسایی‌اند تا مشخص شود آیا قطعات موجود قابلیت بازگرداندن به جای اصلی خود را دارند یا خیر.»

زارع با اشاره به سابقه حرفه‌ای خود می‌گوید: «۳۴ سال و دو ماه است که در تخت جمشید فعالیت می‌کنم، اما تجربه کاری من به این محوطه محدود نمی‌شود. در آرامگاه سعدی، کرمانشاه، آپادانای شوش و محوطه‌های تاریخی دیگری نیز در زمینه مرمت آثار سنگی فعالیت داشته‌ام. در طول این سال‌ها، با آثار سنگی متعددی کار کرده‌ام و تجربه به من آموخته است که نباید در مرمت، کاری انجام داد که به تخریب بیشتر اثر منجر شود. همه مراحل باید مطابق اصول و پس از بررسی موارد ضروری پیش از مداخله انجام شوند.»

این مرمتگر با اشاره به دشواری دسترسی به مجسمه شاپور می‌گوید: «دسترسی به این محل بسیار دشوار است و انتقال تجهیزات و ابزارهای مورد نیاز به آنجا با محدودیت‌های جدی روبه‌روست. حتی انتقال ابزار با چهارپایان نیز به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. بنابراین، برنامه‌ریزی برای اجرای عملیات باید با درنظرگرفتن شرایط محوطه و امکانات موجود انجام شود. علاقه به میراث فرهنگی و احساس مسئولیت در برابر آثار تاریخی مهم است، اما این علاقه نباید جایگزین اصول حرفه‌ای شود. در مرمت اثری مانند مجسمه شاپور، باید دانش کارشناسی، تجربه اجرایی و برنامه‌ای دقیق در کنار هم قرار بگیرند تا مداخله‌ای سنجیده و قابل دفاع انجام شود.»

غار شاپور و اثر بی‌نظیرش

محمد خلیل محمودی، مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «در دل رشته‌کوه‌های زاگرس، در انتهای تنگه چوگان و در فاصله شش‌کیلومتری شهر باستانی بیشاپور، از توابع شهرستان کازرون، غاری طبیعی و عظیم‌الجثه در دوسوم ارتفاع کوه واقع شده است. دهانه این غار، که نزدیک به ۳۰ متر عرض دارد، بر فراز دشتی گسترده گشوده می‌شود و در ارتفاعی حدود ۸۰۰ متر از سطح زمین قرار گرفته است.»

او می‌افزاید: «این غار به سبب پیکره‌ای که در دهانه آن جای دارد، به غار شاپور شهرت یافته و مجسمه موجود در آن از شاهکارهای هنری دوران ساسانی به شمار می‌رود. دسترسی به این اثر از طریق مسیری کوهستانی و مارپیچ صورت می‌گیرد. پس از پیمودن بیش از ۲۳۰۰ متر، به پله‌هایی می‌رسیم که در دوران قبل احداث شده‌اند و بیش از ۲۲۸ پله دارند. پیمودن این پلکان، بازدیدکننده را به دهانه باشکوه غار می‌رساند. شهر چهارگوش تاریخی بیشاپور نیز به فرمان شاپور یکم ساسانی بنیان نهاده شد و به‌عنوان پایتخت زمستانی او، یکی از مشهورترین شهرهای اوایل دوره ساسانی محسوب می‌شد.»

محمودی می‌گوید: «آنچه این مکان را به یکی از شگفت‌انگیزترین آثار هنر باستانی ایران بدل ساخته، پیکره عظیم شاپور یکم، دومین شهریار ساسانی (۲۴۰ تا ۲۷۲ میلادی)، است. این پیکره از یک ستون آهکی چکیده (استالاگمیت) که به‌طور طبیعی در دل غار روییده بود، تراشیده شده است. بلندای پیکره به ۶٫۷۰ متر و پهنای شانه‌هایش به بیش از دو متر می‌رسد. این اثر از برجسته‌ترین آثار به‌جامانده از هنرهای تصویری دوران ساسانی است و در هنر باستانی خاور نزدیک نیز نمونه‌ای استثنایی به شمار می‌آید. این مجسمه در فاصله حدود ۳۵ متری دهانه غار، بر چهارمین سکو از میان پنج سکوی موجود و اندکی پایین‌تر از سطح ورودی، جای گرفته است.»

او می‌افزاید: «کف غار از پستی‌وبلندی فراوانی برخوردار است. درست در پشت مجسمه، دره‌ای عمیق و عریض قرار دارد که پس از عبور از آن، آثار معماری آبگیرمانندی به‌صورت دواری قابل مشاهده است. در سقف غار قندیل‌های بزرگ و کوچک فراوانی دیده می‌شود و بخش تاریک و خاموش انتهای غار زیستگاه مناسبی برای خفاش‌ها به شمار می‌رود. فضای درونی غار نمناک است و در فصل‌های بارش، از سقف آن آب می‌چکد. گفتنی است پژوهشگرانی چون رومن گیرشمن، کورت اردمان و جورجینا هرمان تنها اشاره‌ای گذرا به این مجسمه داشته‌اند و شخصیت‌های علمی و جهانگردان ایرانی نیز مطالبی درباره آن نگاشته‌اند.»

محمودی می‌گوید: «پیکره‌تراش زبردست، این اثر را با ظرافتی خیره‌کننده از هر سو تراشیده است. شاه تاجی کنگره‌دار بر سر دارد که بخش بزرگی از کنگره پیشین آن از میان رفته، هرچند کنگره‌های دو سو و پشت سر همچنان سالم مانده‌اند. در زیر تاج، نوارهای پهن با شیارهای موازی افقی به سوی کمر فرو می‌افتند. آرایش موی پیکره با تراشی عمیق و نظمی هندسی و چشمگیر صورت گرفته و طره بالایی هر سو به‌مانند صدفی پیچیده شده است. جامه پیکره از سه بخش تشکیل شده است: زیرپوش، جامه رویین با نقوشی شبیه به شعله‌های رو به پایین و شلواری فراخ و چین‌دار. بر گردن، گوش و مچ دست راست او نیز گردن‌بند، گوشواره‌هایی از مروارید درشت و دستبندی دیده می‌شود. بر فراز تاج، جایگاه خالی‌ای دیده می‌شود که زمانی کوریمبوس، یعنی کره‌واره‌ای فلزی، را در خود جای می‌داده است.»

او می‌افزاید: «بنا بر گزارش‌های پساساسانی، این پیکره چندتنی دست‌کم تا سده چهاردهم میلادی بر پای خود استوار بود. فروافتادن آن، که به‌احتمال فراوان در پی زمین‌لرزه‌ای میان سده‌های پانزدهم تا نوزدهم میلادی رخ داده، پیکره را برای سده‌ها بر کف غار خفته باقی گذاشت. منطقه فارس در کمربند فعال زمین‌ساختی زاگرس و در مجاورت گسل کازرون قرار دارد که در طول تاریخ زمین‌لرزه‌های بزرگی پدید آورده است. الگوی آسیب‌دیدگی پیکره ــ شامل فروافتادن یکپارچه، جدایی کامل بازوان و وضعیت نامتقارن حفاظت اجزا ــ با نیروهای برشی ناشی از زلزله سازگار است، نه با تخریبی عامدانه.»

محمودی می‌گوید: «مقدسی در سده چهارم هجری و حمدالله مستوفی در سده هشتم هجری، در توصیف مجسمه که در آن زمان همچنان برپا بوده، متونی نگاشته‌اند. علی سامی، از باستان‌شناسان برجسته و پیشنهاددهنده مجدد برپایی مجسمه، بر این باور بوده است که شاید غارتگران به امید یافتن گنج در پای مجسمه، بنیاد آن را متزلزل ساخته باشند و احتمالاً زلزله نقش اصلی را در واژگونی مجسمه ایفا کرده است. او وزن مجسمه را حدود ۳۰ تن برآورد کرده است. این اثر نماد مهارت فنی و پیکره‌سازی ایرانیان در آن دوران است.»

او می‌افزاید: «ساماندهی و حفاظت از غار و مجسمه شاپور اول ساسانی در ژرفای غار شاپور اهمیت دارد. تندیس عظیم و باصلابت شاپور اول ساسانی همچنان استوار به پا ایستاده است. اگرچه گذر ایام و فرسایش بی‌رحم زمانه، پیکره اصلی را دستخوش تغییر کرده و بخش‌هایی از آن، از جمله بازوان، آرنج‌ها و ران‌ها، از تنه اصلی جدا شده‌اند، این قطعات گران‌بها اکنون در بستری از سنگ و زنجیر، در پای مجسمه چیده شده‌اند و در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارند. این اثر بی‌نظیر که پانزدهم دی‌ماه ۱۳۱۰ با شماره ۱۵۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، گواهی بر هنر و شکوه دوران ساسانی است. با وجود این، عظمت و وزن این تندیس سنگی، نیازمند توجه ویژه و طرحی جامع برای ساماندهی، حفاظت و مرمت علمی است.»

او می‌افزاید: «صیانت از تندیس شاپور اول هزینه نیست؛ سرمایه‌گذاری‌ای راهبردی بر هویت بصری ایران ساسانی است. تلفیق فناوری‌های نوین پایش، مدیریت هوشمند انرژی و حمایت از نیروی انسانی متخصص، مسیری است که نه‌تنها این نماد اقتدار را برای نسل‌های آینده حفظ می‌کند، بلکه آن را به یکی از درخشان‌ترین مقاصد گردشگری فرهنگی ایران در عرصه جهانی بدل می‌سازد. این‌ها توصیف غار و مجسمه شاپور اول ساسانی از نظر بنده است. این یادداشت را از قبل آماده داشتم و برای شما ارسال کردم. در این توصیف، نظرات بنده هم لحاظ شده است.»

مرمت بدون اطلاع ما آغاز شده است

حشمتی، عضو دفتر پایگاه میراث ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «مرمت بدون اطلاع ما آغاز شده است و از هیچ‌یک از مراحلش اطلاعی ندارم.»