سنت «غافلگیری» در مواجهه با سیل

مدیرکل مدیریت بحران استانداری گلستان درباره آخرین وضعیت سیلاب ۱۹ مهر به پیام ما می‌گوید: «متاسفانه در سیلاب مینودشت یک کشته و دو مفقودی داشتیم. راه ارتباطی 14 روستا و برق 19 روستا در مناطق سیل زده استان قطع شده است.»

به گفته «عبدالغفور غراوی»، مناطق مختلف گلستان از غرب تا شرق استان شاهد بارش‌های رگباری بودند که در پی آن، معابر شهری و روستایی دچار آب‌گرفتگی شدند و خساراتی در برخی شهرستان‌ها به بار آمد. بیشترین میزان بارش گزارش‌شده در روستای «قلعه قافه» از توابع شهرستان مینودشت به ۱۴۷ میلی‌متر رسید. شدت بارش‌ها در این شهرستان خساراتی به همراه داشت و تاکنون مرگ یک نفر و مفقودشدن دو نفر گزارش شده است.

او درباره وضعیت افراد مفقودشده توضیح داد: به‌دلیل قطع راه‌های دسترسی و اختلال در ارتباطات تلفنی مناطق مرتفع، تاکنون اطلاعات دقیقی از وضعیت این دو نفر در دست نیست و مشخص نشده است که آیا گرفتار سیلاب شده‌اند یا به نقطه امنی پناه برده‌اند. پیگیری‌ها برای روشن‌شدن وضعیت آنان ادامه دارد.

گفته‌های مدیر بحران استانداری گلستان درباره بی‌اطلاعی از وضعیت مفقودان در حالی است که به گفته اهالی، در سیلاب دو هفته گذشته در شهرستان مرزی «مراوه‌تپه» ــ که خسارات هنگفتی به‌جا گذاشت ــ جسد یکی از مفقودان را ۱۳۸ کیلومتر دورتر از محل وقوع سیلاب، نیروهای مردمی و نه نیروهای متخصص امدادی و دولتی پیدا کردند.

خسارت به راه‌های مواصلاتی و تأسیسات آب و برق

غراوی همچنین گفت: در شهرستان مینودشت، محور قلعه‌قافه و مسیر دسترسی به ۱۴ روستا مسدود شده است. همچنین محور گنبدکاووس ـ کلاله در محدوده پل بایلر به‌دلیل شرایط ناشی از بارش و سیلاب مسدود شد. در محور آزادشهر ـ شاهرود نیز ریزش سنگ از دیواره موجب اختلال در تردد شده بود که با حضور نیروهای راهداری، مسیر بازگشایی شد. در شهرستان رامیان نیز راه دسترسی به چهار روستا مسدود شده بود که عملیات بازگشایی آن‌ها در حال انجام است.

او همچنین از واردآمدن خسارت به تأسیسات آبی در محور پارسیان شهرستان گالیکش خبر داد و گفت: با توجه به گستردگی خسارات، جلسه ستاد مدیریت بحران در شهرستان مینودشت با حضور معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار و مدیران دستگاه‌های اجرایی برگزار شد تا وضعیت مناطق آسیب‌دیده بررسی و اقدامات لازم برای بازگشایی مسیرها و ارزیابی خسارات در سریع‌ترین زمان ممکن انجام شود. همان‌طور که گفتم، برق ۱۹ روستای مینودشت هم قطع شده است. دستگاه‌های مسئول در حال پیگیری وضعیت مناطق آسیب‌دیده و انجام اقدامات لازم هستند و تلاش می‌شود مشکلات ناشی از سیلاب در کوتاه‌ترین زمان ممکن برطرف شود.

حادثه برای ۲۶ نفر

روابط عمومی جمعیت هلال‌احمر استان گلستان نیز به نقل از «مرتضی سلیمی»، مدیرعامل جمعیت هلال‌احمر استان گلستان، گزارش داده است: در پی بارندگی‌ها و وقوع سیل و آب‌گرفتگی، شهرستان‌های آزادشهر در مناطق سوسرا و نوده‌خاندوز، علی‌آبادکتول در محدوده ۲۰ متری جنگل، مینودشت در مناطق قلعه‌قافه، دوزین و ترسه، گرگان در محدوده شهری و گالیکش در منطقه تنگراه و چقر بش قارداش تحت تأثیر قرار گرفتند.

سلیمی گفته است: بر اساس گزارش‌های ثبت‌شده، در مجموع ۲۶ نفر در این حوادث دچار حادثه شدند و ۶ خانوار تحت تأثیر سیل و آب‌گرفتگی قرار گرفتند. همچنین یک نفر در شهر دوزین جان باخت و دو نفر، شامل دو زن از روستای ترسه مینودشت، مفقود شده‌اند.

سلیمی اضافه کرده است: نیروهای عملیاتی جمعیت هلال‌احمر با به‌کارگیری ۱۶ تیم امدادی متشکل از ۵۸ نیروی عملیاتی و استفاده از ۱۸ وسیله نقلیه، شامل ۱۳ دستگاه خودرو و پنج موتورسیکلت، در مناطق حادثه‌دیده حضور یافتند. در جریان این عملیات، ۲۸ نفر به مناطق امن منتقل شدند و آب‌گرفتگی چهار واحد مسکونی نیز با استفاده از سه دستگاه موتورپمپ تخلیه شد.

مدیرعامل جمعیت هلال‌احمر استان گلستان خاطرنشان کرده است: بیش از ۱۲۰ نیروی عملیاتی در ۱۴ شعبه و دفتر نمایندگی استان، به همراه مرکز پاسخگویی اضطراری، در آماده‌باش قرار دارند تا در صورت نیاز، خدمات امدادی را به‌سرعت ارائه کنند.

او از شهروندان خواسته است با توجه به تداوم احتمال وقوع سیلاب، از نزدیک‌شدن به رودخانه‌ها و مسیل‌ها و تردد در مسیرهای آب‌گرفته خودداری کنند و در صورت مشاهده حادثه یا نیاز به امدادرسانی، با شماره ۱۱۲ ندای امداد جمعیت هلال‌احمر تماس بگیرند.

طرحی برای مهندسی سیلاب

سیلاب‌های جاری‌شده در چند روز گذشته در حالی رخ داده‌اند که پیش از این، مسئولان استان گلستان پس از سیل خسارت‌بار سال ۱۳۹۸ از تهیه طرح‌هایی برای کاهش خسارات سیل خبر داده بودند. برای مثال، در خرداد ۱۴۰۲، در «نشست تخصصی حکمرانی آب» که به میزبانی آب منطقه‌ای استان گلستان برگزار شده بود، صحبت از پیشنهاد ۴.۷ همت اعتبار برای این طرح‌ها به میان آمده بود. «محسن لشکربلوک»، عضو هیئت علمی دانشگاه گلستان، گفته بود: «طرح مدیریت جامع و مهندسی سیلاب در استان سیل خیز با بهره‌گیری از تجربه سیل‌های گذشته تهیه و مورد تصویب دفتر فنی شرکت آب منطقه‌ای استان قرار گرفته و تاییدیه مدیریت منابع آب ایران و وزیر نیرو را دریافت کرده است.» او اضافه کرده بود: «این طرح در سازمان برنامه و بودجه قرار دارد تا به صورت لایحه به مجلس شورای اسلامی برای تصویب نمایندگان ارسال شود.»

هرچند سرنوشت طرحی که لشکربلوک درباره آن گفته بود مشخص نیست، «ایرج حیدریان»، مدیرعامل آب منطقه‌ای استان گلستان، در مرداد امسال از پیشرفت ۹۷درصدی پروژه مدیریت سیلاب استان خبر داده و گفته بود: این طرح با ظرفیت هدایت ۱۰۰ مترمکعب بر ثانیه سیلاب، به‌زودی آماده بهره‌برداری می‌شود.

او به خبرگزاری مهر گفته بود: «این پروژه در ابتدای دولت چهاردهم حدود ۳۸ درصد پیشرفت فیزیکی داشت که با شتاب گرفتن عملیات اجرایی، اکنون میزان پیشرفت آن به ۹۷ درصد رسیده است. بخش عمده عملیات اجرایی این طرح انجام شده و تنها بخش‌هایی از کار از جمله نصب تجهیزات مکانیکی باقی مانده است که با تکمیل این مراحل، پروژه به پیشرفت کامل خواهد رسید.»

لایروبی رودخانه‌ها و احداث دیوار حفاظتی

او در همان گفت‌وگو گفته بود که این طرح در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ به بهره‌برداری می‌رسد. بااین‌حال، پس از جاری‌شدن سیل در پی بارندگی‌های چند روز اخیر، حیدریان در پاسخ به پیام ما درباره وضعیت سیلاب در گلستان به اجرای طرح‌های لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها اشاره کرد و گفت: در راستای مدیریت سیلاب، پیشگیری از خسارات احتمالی و بهبود ظرفیت عبور جریان آب در رودخانه‌ها، ۲۴ قرارداد اجرایی و نظارتی از محل اعتبارات طرح مهندسی رودخانه استانی و اعتبارات مدیریت بحران، با اعتباری بالغ بر ۵۵۰ میلیارد ریال منعقد شده است.

او ادامه داد: بر اساس این قراردادها، لایروبی ۱۰۵ کیلومتر از رودخانه‌های استان و احداث ۴۱۰ متر دیواره حفاظتی در نقاط حادثه‌دیده و اولویت‌دار در دستور کار قرار گرفته است. این طرح‌ها از ابتدای سال ۱۴۰۵ آغاز شده‌اند و در حال حاضر حدود ۹۵ درصد پیشرفت فیزیکی دارند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان همچنین از ورود بیش از ۱۰ میلیون مترمکعب آب به سدهای استان در پی بارش‌های ۱۸ مهر خبر داد و گفت که این میزان ورودی، نقش بارش‌ها را در تقویت منابع آبی استان نشان می‌دهد. او افزود: در کنار بهره‌گیری از ظرفیت بارش‌ها برای تقویت منابع آبی، اقدامات پیشگیرانه برای افزایش ایمنی رودخانه‌ها و کاهش خطر وقوع سیلاب در نقاط آسیب‌پذیر استان در حال اجراست.

او همچنین گفت که اجرای طرح‌های لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها، در کنار پایش شرایط جوی و مدیریت جریان‌های سطحی آب، از اقدامات مهم برای کاهش خطر سیلاب، صیانت از زیرساخت‌ها و حفاظت از مناطق در معرض خطر استان به شمار می‌رود.

غافلگیری در برابر سیل؛ یک سنت!

خسارات سیل اخیر و اظهارات مسئولان استان در حالی مطرح می‌شود که از ابتدای سال آبی گذشته، یعنی مهر ۱۴۰۴، وقوع پدیده جهانی «ال‌نینو» و تغییر احتمالی الگوی بارش‌ها در صدر اخبار حوزه آب و هواشناسی بوده است. در چند سال اخیر نیز درباره تغییر اقلیم و تأثیر آن بر الگوی بارش‌ها در ایران، بحث‌ها و هشدارهای کارشناسی متعددی منتشر شده است. با این وجود، هم درباره سیل‌های چند روز اخیر در استان گلستان و هم هنگام جاری‌شدن سیل سال ۱۳۹۸، مسئولان کشوری و استانی همواره میزان بارندگی‌ها و کم‌سابقه‌بودن حجم بارش را به‌عنوان علت جاری‌شدن سیل و وقوع خسارات جانی و مالی مطرح می‌کنند. جای سؤال اینجاست که تغییر الگوی بارش به‌عنوان یک واقعیت اقلیمی در سال‌های اخیر، تا چه میزان در نحوه برنامه‌ریزی برای مدیریت سیلاب و کاهش خسارات آن در نظر گرفته می‌شود؟ حتی پیش از سال ۱۳۹۸، که بیش از نیمی از استان‌های کشور درگیر سیل شدند، استان گلستان هر سال شاهد جاری‌شدن سیل‌های کوچک و بزرگ در نقاط مختلف خود بوده است. این بار نیز حجم بارندگی‌ها مقصر اصلی خسارات سیل شناخته شده، اما گویی موضوع «سازگاری با تغییر اقلیم» و «تاب‌آوری در برابر شرایط جدید» در برنامه‌ریزی‌های سنتی دستگاه‌های اجرایی به دست فراموشی سپرده شده است.