نیروگاه‌های تجدیدپذیر در زمین‌های روستایی

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر عبارتی است که شاید در نگاه نخست، همه باید از آن استقبال کنند. در تصور بسیاری از ما، انرژی پاک با پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی تعریف می‌شود؛ تجهیزاتی که بدون سوزاندن نفت برق تولید می‌کنند و ما را از دود و آلودگی ناشی از مصرف نفت و گاز دور نگه می‌دارند. اما این فقط یک سوی ماجراست. سوی دیگر، تعارض‌هایی است که گاهی میان مردم محلی و مجریان پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر شکل می‌گیرد؛ تعارض‌هایی که اغلب از نگاه عمومی پنهان می‌مانند.

بسیاری از مردم محلی با توسعه این انرژی‌ها مخالفتی ندارند؛ به‌ویژه اگر در فرایند تصمیم‌گیری و اجرای پروژه مشارکت داده شوند، نظرشان شنیده شود و برای معیشتشان چاره‌ای در نظر بگیرند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که درباره ساخت نیروگاه در محل زندگی آنان پرسشی نمی‌شود و اجرای پروژه، بدون پیش‌بینی جایگزینی مناسب، زندگی روزمره و راه درآمدشان را مختل می‌کند. چنین وضعی می‌تواند خشم و اعتراض مردم را برانگیزد.

معیشت روستایی با احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر به خطر می‌افتد؟

هند یکی از کشورهایی است که اعتراض به توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در آن بازتاب زیادی داشته است. روزنامه «ایندیان اکسپرس» گزارش داده است که یکی از تازه‌ترین اعتراض‌ها به احداث نیروگاه خورشیدی، اول سپتامبر در ایالت ماهاراشترا و در محدوده سد یوجانی رخ داد؛ زمانی که مردم متوجه شدند قرار است پنل‌های خورشیدی شناور روی سطح آب نصب شوند. دلیل اعتراض آنان این بود که ماهیگیری در این سد، منبع اصلی درآمد مردم محلی است. آنان نگران بودند پنل‌ها بر این منبع درآمد، اکوسیستم آبی و جمعیت ماهی‌ها اثر بگذارند.

آنچه در نگاه نخست استفاده هم‌زمان از سطح آب و تولید انرژی پاک به نظر می‌رسد، در نگاهی دقیق‌تر می‌تواند برای جامعه محلی همان منطقه مسئله‌ساز شود. با وجود اعتراض گسترده ماهیگیران، تاکنون گزارشی معتبر از لغو قطعی پروژه خورشیدی شناور اوجانی منتشر نشده و سرنوشت نهایی آن همچنان محل مناقشه است.

پیش از این نیز، در ماه مه، اعتراض دیگری در هند شکل گرفت. روزنامه «ایندیا تایمز» گزارش داده است که ۵۰۰ دامدار در ایالت گجرات علیه پروژه‌ای اعتراض کردند که قرار بود شرکت انرژی‌های تجدیدپذیر «NTPC» آن را اجرا کند. این پروژه زمینی به مساحت ۴۵۰۰ ایکر را دربر می‌گرفت؛ زمینی که محل چرای دام و تأمین معاش ساکنان محلی بود. دامداران نگران بودند مرتع و زمین‌هایی را از دست بدهند که برای چرای دام به آن وابسته‌اند.

معیشت تنها دلیل مخالفت با این پروژه نبود. محل اجرای آن در نزدیکی تالاب «چاری‌دند» قرار دارد؛ تالابی که در سال ۲۰۲۶ به فهرست تالاب‌های رامسر اضافه شد و اهمیت زیستگاهی بالایی دارد. همین موضوع نگرانی مردم محلی را درباره پیامدهای پروژه برای علفزارها، تنوع زیستی و زیستگاه پرندگان افزایش داده است. بر اساس آخرین اخبار، اجرای پروژه متوقف نشده است؛ بااین‌حال، دادگاه ملی سبز هند (NGT) در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ رسیدگی به اعتراض‌ها را پذیرفته، اما هنوز دستور توقف یا لغو پروژه را صادر نکرده است.

جوامع محلی نمی‌خواهند هزینه توسعه را از معیشت خود بپردازند

اعتراض‌ها به هند و کشورهای درحال‌توسعه محدود نیست. در آمریکا، اروپا و استرالیا نیز نمونه‌های متعددی از مخالفت جوامع محلی با پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر شکل گرفته است؛ کشورهایی که در ذهن بسیاری از ما با پیشرفت، فناوری و توسعه پیوند خورده‌اند. تجربه این کشورها نشان می‌دهد که حتی آنجا نیز توسعه با محدودیت‌هایی روبه‌روست و جوامع محلی همیشه حاضر نیستند بهای آن را با از دست دادن زمین، معیشت یا کیفیت زندگی خود بپردازند.

در «هندرسون کانتی» ایالت کنتاکی آمریکا، پروژه‌ای با نام «Rock Bluff Energy Park» مطرح شد که قرار بود مجموعه‌ای از نیروگاه‌های بادی و خورشیدی را در ۳۰ هزار ایکر از بخش شرقی این شهرستان احداث کند. گزارش‌های محلی نشان می‌دهد مردم از همان ابتدا با این طرح مخالف بودند. آنان در جلسات عمومی، افت ارزش املاک، سروصدا و دیگر آثار احتمالی توربین‌ها، مسائل ایمنی، پیامدهای محیط‌زیستی طرح ــ به‌ویژه برای حیات‌وحش منطقه ــ و از همه مهم‌تر، نبود شفافیت در فرایند تصمیم‌گیری را از دلایل مخالفت خود عنوان کردند.

به گزارش «Spectrum News 1»، اعتراض‌های مردمی باعث شد دادگاه مالی شهرستان در سال ۲۰۲۵ اجرای پروژه را برای یک سال متوقف کند. در نهایت، مالک پروژه در ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد توسعه آن لغو شده و اجرای طرح دیگر عملی نیست.

بریتانیا نیز از اعتراض به پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر در امان نمانده است. در سال ۲۰۲۶، منطقه «لینکلن‌شایر» به یکی از کانون‌های مخالفت با توسعه این پروژه‌ها در این کشور تبدیل شد. به گزارش «گاردین»، قرار بود پنل‌های خورشیدی مساحتی به وسعت ۱۴۰۰ هکتار، معادل حدود ۲۰۰۰ زمین فوتبال، را بپوشانند؛ اما طرح با مخالفت جدی مردم محلی روبه‌رو شد.

اعتراض‌ها در این منطقه ابتدا بر امنیت غذایی متمرکز بود. مخالفان معتقد بودند امنیت غذایی یکی از ارکان مهم جامعه است و نباید بخش بزرگی از زمین‌های کشاورزی را برای تولید برق کنار گذاشت. بسیاری از معترضان همچنین نگران تغییر چهره روستا بودند و نمی‌خواستند به‌جای زندگی در یک روستا، در کنار نیروگاه برق زندگی کنند. پرسش مهم دیگری نیز برای آنان مطرح بود: اگر سود حاصل از تولید برق به شرکت‌های خصوصی می‌رسد، چرا جامعه محلی باید هزینه تغییر چشم‌انداز و کاربری زمین را بپردازد؟

در سوی دیگر، این پروژه طرفدارانی هم دارد. به نوشته «گاردین»، حامیان طرح معتقدند نیروگاه خورشیدی هم به تحقق اهداف اقلیمی کمک می‌کند و هم می‌تواند تنوع زیستی را افزایش دهد. با وجود اعتراض‌های مردم، اجرای پروژه همچنان ادامه دارد.

دانمارک نیز، با وجود پیشتازی در استفاده از انرژی خورشیدی و بادی و تأمین ۹۰ درصد برق خود از انرژی‌های پاک، با اعتراض‌هایی روبه‌رو شده است. معترضان، روستاییانی هستند که زمین‌هایشان برای تأمین برق شهرها تغییر کاربری داده است. به گزارش «گاردین»، اگر از یکی از ساکنان کپنهاگ درباره استفاده از انرژی خورشیدی نظرخواهی شود، احتمالاً از آن حمایت می‌کند؛ چراکه معمولاً درکی از هزینه‌ای ندارد که روستاییان با معیشت خود می‌پردازند.

روستاییان دانمارکی حالا زمین‌هایی را که ردیف‌های پنل خورشیدی پوشانده‌اند، «مزارع آهنین» می‌نامند. «گاردین» نوشته است بخشی از معترضان در این کشور نگران از دست رفتن زمین‌های کشاورزی و جایگزینی آنها با پنل‌های خورشیدی بودند. گروهی دیگر نیز تغییر چشم‌انداز روستا و کاهش ارزش املاک را نگران‌کننده می‌دانستند؛ چون هویت روستایی آنان با زمین کشاورزی، درختان، پرچین‌ها، مسیرهای خاکی و چشم‌انداز باز گره خورده است، نه قدم‌زدن در میان مزارع آهنی.

این اعتراض‌ها باعث شد برخی شوراهای محلی پروژه‌ها را لغو کنند یا از وسعت آنها بکاهند؛ بااین‌حال، شماری از طرح‌ها همچنان ادامه دارند. برخی دیگر نیز به اجرای بی‌سروصدای پروژه‌ها روی آورده‌اند تا با اطلاع‌رسانی عمومی کمتر، از شکل‌گیری مناقشه‌های عمومی جلوگیری کنند.

ایران چطور است؟

در ایران نیز اعتراض‌هایی به راه‌اندازی نیروگاه‌های خورشیدی شکل گرفته است. یکی از تازه‌ترین مواردی که به توقف پروژه انجامید، در نطنز اصفهان رخ داد. به گزارش «ایسنا»، قرار بود چهارم مهر امسال در محوطه‌ای باستانی و شش‌هزارساله در روستای تاریخی اریسمان، از توابع بخش امامزاده شهرستان نطنز، نیروگاه خورشیدی احداث شود؛ اما اعتراض و پیگیری مردم و فعالان میراث فرهنگی به توقف پروژه انجامید.

خبرگزاری تسنیم نیز ۱۲ شهریور امسال به نقل از «حمید ملانوری شمسی»، استاندار همدان، از توقف یک پروژه خورشیدی ۵۰۰ مگاواتی به‌دلیل وجود معارضان محلی خبر داد. او همچنین گفت معارضان محلی به استان همدان محدود نیستند و در همه استان‌ها حضور دارند. به همین دلیل، در برخی جلسات و شوراهای تأمین، موضوع رفع موانع و حل مشکلات ناشی از حضور معارضان محلی در حال پیگیری است. بااین‌حال، در خبرهای منتشرشده توضیحی درباره علت مخالفت این معارضان و جزئیات اعتراض آنان ارائه نشده است.

پیش از آن نیز، در ۹ بهمن ۱۴۰۴، «رضا دارابی»، استاندار ایلام، در همایش فرمانداران از وجود معارضان محلی در محل ساخت پروژه‌های تجدیدپذیر خبر داده بود. در این مورد نیز، مانند بسیاری از خبرهای مشابه، اطلاعاتی درباره علت مخالفت مردم با طرح منتشر نشد. استاندار در این همایش از فرمانداران خواسته بود برای رفع معارضه‌های محلی اقدام کنند تا پروژه‌ها هرچه زودتر به بهره‌برداری برسند.

سیه‌باز و پابند؛ اعتراض‌هایی که رسانه‌ای شدند

یکی دیگر از اعتراض‌هایی که در فضای مجازی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد، اعتراض مردم سیه‌باز در آبان ۱۴۰۴ بود. اهالی این روستا از توابع شهرستان خوی در آذربایجان غربی به محل اجرای پروژه پنل خورشیدی اعتراض داشتند. به گفته مردم محلی، محل اجرای پروژه در حریم زمین‌های کشاورزی روستا قرار داشت. این زمین‌ها همچنین خرمن‌گاه روستا، محل رفت‌وآمد دام‌ها و مسیر دسترسی به آغل‌های گوسفندان بود. اهالی سیه‌باز از مسئولان خواستند محل احداث پروژه را بازنگری کنند و با مشورت مردم، مانع تضییع حقوق ساکنان روستا شوند.

بااین‌حال، بر اساس گزارش ایرنا در سال ۱۴۰۵، اعتراض‌ها مانع اجرای پروژه نشد و نیروگاه خورشیدی ۶ مگاواتی روستای سیه‌باز در بخش ایواوغلی، با بیش از ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی، در حال احداث است.

در شهریور ۱۴۰۴ نیز اهالی پابند، از توابع شهرستان خدابنده در استان زنجان، به تملک زمین‌های کشاورزی خود برای احداث نیروگاه خورشیدی اعتراض کردند. در ویدیویی که خبرگزاری تسنیم در حساب خود در آپارات منتشر کرده، صدای مردم پابند شنیده می‌شود. یکی از اهالی که معلم است، به نمایندگی از دیگران صحبت می‌کند و از اینکه درباره احداث نیروگاه با مردم گفت‌وگو نشده، گله دارد. او می‌گوید با این اقدام، حقوق مردم نادیده گرفته شده است.

بااین‌حال، خبرهای سال ۱۴۰۵ حاکی از آن است که این پروژه متوقف نشده و همچنان در حال اجرا و تکمیل است.

این اعتراض‌ها را نمی‌توان صرفاً مخالفت با انرژی‌های تجدیدپذیر دانست. در بسیاری از این پرونده‌ها، مسئله از جایی آغاز شده که مردم درباره تغییر کاربری زمین‌هایشان تصمیم نگرفته‌اند یا از پیامدهای پروژه برای زندگی و کارشان مطمئن نیستند. تجربه این مناطق نشان می‌دهد توسعه نیروگاه‌های پاک، وقتی با گفت‌وگو با ساکنان و درنظرگرفتن حقوق و معیشت آنان همراه نباشد، می‌تواند به مناقشه‌ای تازه بر سر زمین و آینده روستاها تبدیل شود.