اگر ۲۵ کیلومتر از شهر نطنز دور شویم و به‌سمت اصفهان برویم و هفت کیلومتر در دامنه کوه «کرکس» پیش برویم، به روستای قدیمی مزده می‌رسیم؛ روستایی کوچک که سکنه دائمی اندکی دارد، زیرا بیشتر باغداران در اصفهان و تهران سکونت دارند و چند ماهی در سال به مزده برمی‌گردند. این باعث نشده است که آن‌ها سرزمین آباواجدادی خود را رها کنند، بلکه حضور فعالشان در آنجا این مکان را زنده نگه داشته و باغ‌ها و درختان سرسبز آن جلوه‌ای زیبا و تماشایی به روستا بخشیده است. اما مدتی است سیستم و مدیریت آبیاری، از شکل سنتی و استفاده از قنات به لوله‌کشی و به تعبیری سیستم آبیاری مدرن تغییر یافته و این موضوع در روستا مناقشاتی را بین ساکنان به وجود آورده است. در این گزارش، برای اینکه برای افراد معترض مشکلی پیش نیاید، از اسامی مستعار استفاده شده است.

گروهی در کار روستا دخالت می‌کنند

«سیمین» یکی از باغداران این روستاست. او درباره این اتفاق به پیام ما می‌گوید: «در روستا افرادی هستند که به‌دلیل وضع مالی مناسب، بدون هیچ پست سازمانی، در مسائل دخالت می‌کنند و اعضای شورا و دهیار نیز حامی آن‌ها هستند. حتی وقتی من به حضور این افراد که هیچ سمتی در شورا ندارند اعتراض می‌کنم، اعضای شورا می‌گویند که این افراد سخنگوی ما هستند.»

او از تلاش‌های خود و دوستانش برای متوقف‌کردن این طرح می‌گوید: «زمانی که برای شکایت به بخشداری رفتیم، بخشدار اظهار بی‌اطلاعی کرد. حتی وقتی به فرمانداری مراجعه کردیم، فرماندار هم گفت که این موضوع در زمان تصدی من رخ نداده است. درنهایت گفتند که این موضوع را به‌شکلی کدخدامنشانه بین خودتان حل کنید. اما با پیگیری بیشتر از جهاد کشاورزی استان اصفهان، متوجه شدیم این پروژه اصلاً مجوزی نداشته، چون مسئولان روستا این طرح را خودگردان اعلام کرده و هزینه را برعهده باغداران گذاشته‌اند. در واقع، جهاد کشاورزی بودجه‌ای به این طرح اختصاص نداده است.»

مردم را فریب دادند

به گفته او، اهالی روستا در پرداخت هزینه فریب خورده‌اند. «برای جمع‌آوری هزینه احداث این پروژه، در ابتدا مبلغ بسیار پایین سه میلیون تومان به‌ازای هر رجل (واحد سنتی و محلی برای تقسیم حقابه) درخواست کردند. اما حالا برای هر رجل ۳۰ میلیون تومان می‌خواهند. بسیاری استطاعت پرداخت چنین مبلغی را ندارند. اصلاً نمی‌توان از باغ‌های روستا چنین درآمدی کسب کرد. به‌همین‌دلیل، درحال‌حاضر طرح متوقف شده است و درگیری‌هایی هم پیش آمده.»

او می‌پرسد: «اصلاً چرا از ابتدا درباره این طرح با مردم جلسه نگذاشتند و مشورت نکردند تا همه نظرات خود را بدهند؟»

این‌طور که سیمین می‌گوید، مسئولان روستا نه با همه باغداران، که تنها با گروهی از ساکنان قدیمی روستا جلسه گذاشته و آن‌ها را به پذیرفتن طرح و پرداخت پول راضی کرده‌اند. او توضیح می‌دهد: «شورای ده پشت درهای بسته تصمیم خود را گرفته بود. در زمان اجرا هم اصلاً طرح به این شکل ارائه نشده بود و با همه باغداران هم جلسه‌ای نگذاشتند. البته آن‌ها گروهی ۱۵ نفره با نام کمیته اجرایی تشکیل دادند و از اعضای این گروه خواستند که ادعا کنند از اول در جریان طرح بوده‌اند و رضایت دارند. حتی هنگامی که ما پرسیدیم شاخص انتخاب این کمیته چه بوده و چه کسانی رأی داده‌اند، پاسخ درستی ندادند. از طرف دیگر، آن‌ها پس از مدتی آن‌قدر نام باغداران مزده را در گروه «واتس‌اپ» روستا، به‌عنوان کسانی که هنوز پول نداده‌اند، تکرار می‌کردند که افراد مجبور به پرداخت می‌شدند.»

به گفته این باغدار، با اجرای این طرح آبیاری، بافت سنتی روستا تخریب شده است. «با حفر استخری جدید برای فیلتراسیون آب، شش‌هفت درخت گردوی ۲۰۰ ساله را قطع کردند. قنات هم آسیب دیده است و ممکن است خشک شود. نظام تقسیم آب روستای ما به‌هم خورده است.»

براساس گفته‌های سیمین، بیشتر باغداران این روستا ساکن شهرهای بزرگ‌تر اطراف و تهران هستند و در زمستان‌ها که نیازی به رسیدگی به باغات نیست، افراد زیادی به آنجا سر نمی‌زنند. «برای همین این طرح را در زمستان شروع کردند که فقط افرادی مانند اعضای شورای روستا حاضر باشند و کسی به آن‌ها اعتراض نکند.»

«محدثه»، باغدار دیگر این روستا، می‌گوید: «زمانی که بابت لوله‌کشی با من تماس گرفتند، گفتم که نیازی به این کار ندارم. مزده روستای بسیار کوچکی است و به نظر من نیازی به این کار نداشت.»

این باغدار نحوه تقسیم آب به روش سنتی را توضیح می‌دهد: «سهم ما براساس رجل باغ قنات است و یک پرونده مادر در ثبت املاک نطنز وجود دارد. بعضی یک رجل، بعضی حتی نیم‌رجل سهم دارند و اعداد متفاوت است. تعداد رجل‌های روستا در کل برابر با ۳۱۲ مورد است.»

او هم مانند سیمین از افزایش قیمت به‌ازای هر رجل می‌گوید: «در ابتدای امر گفتند که برای هر رجل باید سه میلیون تومان پرداخت شود، سپس هشت، بعد ۱۶ و الان هم ۳۰ میلیون تومان شده است. اما افراد توانایی پرداخت این هزینه‌ها را ندارند. در واقع، هزینه این پروژه ۹ میلیارد و خرده‌ای شده است، برای همین مبلغ به این شکل افزایش یافته است.»

به گفته او، این اقدام بدون بررسی کارشناسی کافی انجام شده و در آن، ملاحظات و شرایط خاص منطقه به‌درستی مورد توجه قرار نگرفته است. «به نظر من، قبل از هر اقدامی باید با حقابه‌داران صحبت می‌شد و همه در این کار سهیم می‌شدند. باید کارشناس می‌آمد و بررسی می‌کرد که آب چگونه تقسیم شود.» البته به اعتقاد او، اگر این هزینه خرج قنات و بازسازی جوی‌های قدیمی می‌شد، نتیجه بهتری داشت.

اگر مالکان تصمیم بگیرند، دیگر نیازی به مجوز نیست

«اسحاق شفیعی»، مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان اصفهان، درباره مجوز این طرح به پیام ما می‌گوید: «چون ملک خصوصی است، زمانی که مالکان تصمیم بگیرند کاری را با هزینه خودشان انجام دهند، دیگر نیازی به مجوز نیست. هر زمان که نیاز به اعطای اعتبار دولتی باشد، ما باید مجوز بدهیم. اما در این مورد ما پولی پرداخت نکردیم. مردم خودشان نماینده انتخاب کردند و مطالعات لازم را انجام دادند. البته اختلاف‌نظرهایی هم بین آن‌ها وجود داشت که به ما مراجعه کردند.»

او درباره تغییراتی که انجام شده توضیح می‌دهد: «قنات هرگز حذف نمی‌شود. در واقع، بخشی از جوی‌های خاکی و شنی که آب در آن‌ها حرکت می‌کرده است، تبدیل به لوله شده است. یعنی مسیر دوگانه شده است؛ هم لوله کشیده شده و هم جوی حفظ شده است تا در زمان کم‌آبی بتوانند آب را انتقال دهند و هدررفت آب کاهش یابد.»

البته او معتقد است که بهتر بود قبل از انجام کار به جهاد کشاورزی مراجعه کنند. «ما برای همین اینجاییم تا نقشه‌ها را چک کنیم و به افراد مشاوره دهیم.

برای مثال، اگر لوله از جای دیگری می‌گذشت و درست مسیرگذاری شده بود، اعتراضات کمتری به وجود می‌آمد. چون برای مثال، با آن طرح باغ کسی که در ابتدای جریان بود، آسیب زیادی دید.» شفیعی درنهایت تأکید می‌کند که آخرین بار به آن‌ها گفته شده مشکلات و اختلافات بین افراد حل شده است.
پیام ما برای پیگیری بیشتر با دهیار روستای مزده تماس گرفت، اما به‌محض اینکه درباره مجوز از او پرسیدیم، از پاسخ طفره رفت.