زنگ خطر محدودیت منابع آبی کشور سال‌هاست به صدا درآمده و درباره رسیدن این منابع به نقطه بحرانی، هشدارهای لازم را شنیده‌ایم. این هشدارها در بخش صنعت نیز تکرار شده و در قانون برنامه هفتم توسعه مورد توجه قرار گرفته است. براساس این قانون بالادستی، صنایع پرمصرف مانند فولاد، پتروشیمی، معادن و پالایشگاه‌ها موظف به جایگزینی آب مصرفی خود با پساب تصفیه‌شده هستند.

به گفته مسعود علویان صدر، رئیس هیئت‌مدیره شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، صنایع کشور درحال‌حاضر حدود ۳.۷ میلیارد مترمکعب آب متعارف مصرف می‌کنند؛ درحالی‌که قرار بود در فاز نخست، حدود ۱.۶ میلیارد مترمکعب از این نیاز از طریق خروجی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب تأمین شود.

۴۰ لیتر بر ثانیه

صنایع آب‌بر الزاماً به آبی با کیفیت آب آشامیدنی نیاز ندارند. به همین دلیل، پساب تصفیه‌شده یا آب نامتعارف می‌تواند جایگزین بخشی از آب متعارف مورد استفاده این صنایع شود؛ رویکردی که علاوه‌بر کاهش برداشت از منابع آب شیرین، می‌تواند به مدیریت تنش آبی کمک کند. در همین چارچوب، استان فارس با داشتن سومین نیروگاه سیکل ترکیبی بزرگ ایران در شهرستان کازرون، با ظرفیت تولید ۱۳۷۳ مگاوات، قرار است شاهد اجرای طرح انتقال پساب تصفیه‌خانه فاضلاب کازرون به نیروگاه سیکل ترکیبی باشد؛ طرحی که اجرای آن امکان آزادسازی بخشی از منابع آب شیرین مورد استفاده نیروگاه را فراهم می‌کند. نیروگاه سیکل ترکیبی، به‌عنوان یکی از کارآمدترین روش‌های تولید برق، با ترکیب دو فناوری توربین‌های گازی و بخار، انقلابی در صنعت انرژی به وجود آورده است.

طرح واگذاری پساب تصفیه‌خانه فاضلاب به نیروگاه سیکل ترکیبی کازرون هنوز به مرحله عقد قرارداد و اجرا نرسیده است. علی شبانی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان فارس، باوجود پیگیری و نامه‌نگاری، پاسخ‌گوی پرسش‌های خبرنگار «پیام ما» نشد. اما او در مصاحبه‌های قبلی خود درباره اجرای این طرح خبر داده است که در صورت اجرای آن، با جایگزینی پساب تصفیه‌شده به‌جای آب شیرین در فرایندهای نیروگاه، ۴۰ لیتر بر ثانیه از منابع آبی مورد استفاده نیروگاه آزاد می‌شود؛ حجمی که می‌تواند برای تأمین آب آشامیدنی حدود ۳۵۰۰ خانوار شهر کازرون مورد استفاده قرار گیرد.

استفاده از تمام ظرفیت تصفیه‌خانه فاضلاب کازرون از اولویت‌های راهبردی شرکت آبفای فارس است و تکمیل شبکه جمع‌آوری فاضلاب تا سطح ۸۰ درصد، گامی مهم در مدیریت منابع آبی منطقه به شمار می‌رود.

سیاوش بدری، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان فارس، استفاده صنایع آب‌بر این استان از پساب و منابع آب غیرمتعارف را یکی از راهکارهای مدیریت شرایط موجود دانست و به «پیام ما» گفت: «طبق برنامه هفتم توسعه صنایع استان را به استفاده از پساب مکلف کرده‌ایم و استفاده از پساب و آب دریا در دستور کار جدی قرار دارد و صنایع، فضای سبز و خدمات باید به سمت استفاده از آب غیرمتعارف حرکت کنند. در استان فارس اقدامات قابل توجهی برای احداث و بهره‌برداری از تصفیه‌خانه‌های فاضلاب انجام شده و استفاده از پساب در دستور کار شرکت آب منطقه‌ای و سایر دستگاه‌های مرتبط قرار دارد.»

آزادسازی آب برای روستاهای اطراف

اجرای این طرح، علاوه‌بر تغییر منبع تأمین آب نیروگاه، می‌تواند بخشی از منابع آب متعارف را برای مصارف شرب آزاد کند. نماینده مردم کازرون در مجلس شورای اسلامی درباره بهره‌مندی اهالی کازرون از اجرای طرح انتقال پساب به نیروگاه سیکل ترکیبی و آزادسازی منابع آب شیرین کازرون به «پیام ما» گفت: «این طرح در قانون برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی شده‌است و به صراحت گفته شده که از آب دریا یا آب نامتعارف برای صنایع استفاده شود. از این رو صنایع موظف هستند برای تامین آب مورد نیاز خود از آب‌های نامتعارف استفاده کنند. بر همین اساس از آنجا که نیروگاه سیکل ترکیبی در کازرون سالیان متمادی است که با استفاده از آب‌های درجه یک و متعارف می‌چرخد، اجرای طرحی برای استفاده از آب نامتعارف برای این نیروگاه در اولویت قرار گرفته است.»

غلامرضا دهقان ناصرآبادی ادامه داد: «هم اکنون جلساتی برای اجرای طرح انتقال پساب به نیروگاه سیکل ترکیبی کازرون برگزار شده و در حال مذاکره با آبفای استان و نیروگاه هستیم. با مشخص شدن نوع قرارداد، تامین مالی طرح و حضور سرمایه‌گذار چشم‌اندازی دقیق‌تری برای به ثمر رسیدن طرح خواهیم داشت.»
به گفته او، با اجرای این طرح و آزادسازی آب شیرین برای کازرون و روستاهای اطراف، جمعیتی حدود ۱۴ هزار نفر از آب آشامیدنی بهره‌مند می‌شوند.

پساب تصفیه‌شده در مجتمع فولاد اقلید

کازرون تنها نمونه حرکت صنایع فارس به‌سمت استفاده از پساب نیست. در راستای استفاده از پساب برای صنایع، شرکت آب و فاضلاب استان فارس در چارچوب اجرای قوانین بودجه سال ۱۴۰۲ و برنامه هفتم توسعه، قرارداد بیع متقابل به ارزش ۳ هزار و ۸۳۶ میلیارد ریال با مجتمع فولاد اقلید منعقد کرد؛ قراردادی که با هدف توسعه زیرساخت‌های فاضلاب، تأمین سالانه ۲ میلیون و ۱۵۰ هزار مترمکعب پساب تصفیه‌شده برای بخش صنعت و تحقق الگوی اقتصاد چرخشی در مدیریت منابع آب به اجرا درمی‌آید.

براساس این قرارداد، مجتمع فولاد اقلید اجرای پروژه‌های زیرساختی شامل احداث ۱۰۰ کیلومتر شبکه جمع‌آوری فاضلاب و خطوط انتقال، احداث یک مدول جدید تصفیه‌خانه فاضلاب با ظرفیت ۶ هزار مترمکعب در شبانه‌روز و همچنین ارتقای ظرفیت تصفیه‌خانه موجود به ۶ هزار و ۱۰۰ مترمکعب در شبانه‌روز را بر عهده دارد.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان فارس خبر داده است که این شرکت نیز متعهد شده سالانه ۲ میلیون و ۱۵۰ هزار مترمکعب پساب تصفیه‌شده با کیفیت استاندارد را به مجتمع فولاد اقلید تحویل دهد. این همکاری در قالب قراردادی ۲۰ساله ادامه دارد.

به گفته علی شبانی، اجرای این مدل، نمونه‌ای عملی از اقتصاد چرخشی است که در آن پساب تصفیه‌شده به‌عنوان منبعی ارزشمند، دوباره وارد چرخه مصرف می‌شود؛ رویکردی که ضمن کاهش برداشت از منابع آب شیرین، بهره‌وری منابع آبی را افزایش می‌دهد و زمینه اجرای پروژه‌های زیربنایی بدون اتکای مستقیم به اعتبارات دولتی را فراهم می‌کند. او تأکید کرد که شرکت آبفای فارس آمادگی دارد در کازرون، مرودشت، نی‌ریز، فسا و لار نیز پساب تولیدی خود را به صنایع واگذار کند. توسعه چنین مدل‌هایی علاوه‌بر تقویت امنیت آبی، زمینه مشارکت مؤثر صنایع در اجرای طرح‌های محیط‌زیستی را فراهم می‌کند و می‌تواند به‌عنوان الگویی موفق برای سایر مناطق کشور مورد استفاده قرار گیرد.

در استان فارس، حالا دو مسیر در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ در اقلید، استفاده از پساب وارد مرحله قرارداد و اجرای تعهدات شده و در کازرون، جایگزینی پساب به‌جای آب متعارف نیروگاه همچنان در انتظار تعیین تکلیف قرارداد، تأمین مالی و جذب سرمایه‌گذار است. اجرای این طرح بخشی از منابع آب شیرین مورد استفاده نیروگاه را آزاد می‌کند؛ ظرفیتی که در شرایط تشدید تنش آبی، اهمیت آن برای تأمین آب شرب کازرون و روستاهای اطراف دوچندان می‌شود.

مسئله بازتخصیص آب و قطع دسترسی صنایع به منابع زیرزمینی و باکیفیت، ریشه در تشدید فرونشست زمین و افت شدید سطح ایستابی سفره‌های کشور در طول دو دهه اخیر دارد؛ روندی که در قالب بند «ع» تبصره ۸ قانون بودجه سال‌های گذشته و سرانجام ماده ۳۹ قانون برنامه هفتم توسعه، به یک الزام قطعی حقوقی تبدیل شد تا صنایع موظف شوند آب مورد نیاز خود را منحصراً از پساب تصفیه‌شده، آب دریا یا بازچرخانی داخلی تأمین کنند و سهم ۳.۷ میلیارد مترمکعبی مصرف آب متعارف در بخش صنعت، به نفع پایداری آبخوان‌ها و تأمین آب شرب مناطق بحرانی کاهش یابد.