بحران آبخوان‌های یزد

25 مرداد 1405، 15:25

با میانگین بارش کمتر از ۹۵ میلی‌متر در سال، استان یزد به شدت به منابع آب زیرزمینی وابسته است. محمدعلی فهیمی، رئیس گروه مطالعات آب‌های زیرزمینی یزد، هشدار می‌دهد که برداشت‌های فراتر از توان اکولوژیک آبخوان‌ها، منجر به فرونشست زمین در ۹ دشت استان و نفوذ آب‌های شور شده است؛ بحرانی که اگر با رویکرد «توسعه پایدار» و مدیریت دقیق مصرف مهار نشود، زیرساخت‌های حیاتی استان را با خطر نابودی مواجه خواهد کرد.

وابستگی حیاتی به منابع زیرزمینی

استان یزد به دلیل فقدان رودخانه‌های دائمی و اقلیم خشک، بیشترین وابستگی را به منابع آب زیرزمینی دارد. این منابع که طی هزاران سال در آبخوان‌ها ذخیره شده‌اند، امروز به عنوان سرمایه‌ای تجدیدناپذیر شناخته می‌شوند. اما آمارهای نگران‌کننده نشان می‌دهد در دهه‌های اخیر، تعادل بین «تغذیه طبیعی» و «برداشت» از این سفره‌ها به‌طور کامل از بین رفته است.

فرونشست؛ تهدید خاموش برای زیرساخت‌ها

طبق گزارش شرکت آب منطقه‌ای یزد، در برخی دشت‌ها سالانه بیش از نیم متر افت سطح آب ثبت می‌شود و افت تجمعی آبخوان‌ها در ۳۰ سال اخیر به ۲۸ متر رسیده است. این پدیده منجر به فرونشست زمین در ۹ دشت استان شده که نه تنها خسارات جبران‌ناپذیری به ساختمان‌ها، جاده‌ها و تأسیسات وارد می‌کند، بلکه ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها برای ذخیره‌سازی آب را نیز برای همیشه کاهش می‌دهد.

پیشروی شوری؛ زنگ خطری برای کیفیت آب

افت شدید سطح آب زیرزمینی، جهت جریان آب را در دشت‌های یزد تغییر داده و باعث حرکت آب‌های شور از حاشیه کویر به سمت سفره‌های آب شیرین شده است. این روند، کیفیت منابع آب را تهدید کرده و در صورت تداوم، امنیت آبی بخش‌های کشاورزی و شرب را به چالش جدی می‌کشد.

پارادوکس آبیاری نوین؛ راهکار یا مسکن؟

یکی از نکات کلیدی در مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی است. با این حال، کارشناسان نسبت به یک خطای استراتژیک هشدار می‌دهند: افزایش بهره‌وری آبیاری (روش‌های نوین) تنها زمانی به محیط زیست و آبخوان‌ها کمک می‌کند که منجر به کاهش برداشت از چاه‌ها شود. اگر آبِ صرفه‌جویی شده صرف توسعه سطح زیرکشت شود، نه تنها وضعیت آبخوان بهبود نمی‌یابد، بلکه به دلیل کاهش بازگشت آب به سفره‌ها، ممکن است شرایط وخیم‌تر شود.

ضرورت اقدام جمعی برای حفظ منابع

حفاظت از آبخوان‌های استان یزد، فراتر از اقدامات فنی و نظارتی است. تداوم حیات در این منطقه نیازمند مشارکت همه بهره‌برداران در مدیریت مصرف و پذیرش این واقعیت است که صیانت از منابع آبی، تنها راه تضمین توسعه پایدار و بقای سکونتگاه‌ها برای نسل‌های آینده است.