معدن بوکسیت تاش در ۴۰ کیلومتری شمال‌غرب شاهرود قرار دارد؛ منطقه‌ای که علاوه بر ارزش معدنی، به‌دلیل نقش آن در تأمین آب شاهرود و بسطام و برخورداری از تنوع زیستی، اهمیت ویژه‌ای دارد.

فعالیت‌های اکتشافی این معدن از سال ۱۳۹۰ آغاز شد و شرکت آلومینای ایران (مجتمع جاجرم)، به‌عنوان تنها تولیدکننده پودر آلومینا در کشور، بهره‌برداری از آن را دنبال کرد.

با وجود مخالفت‌های اولیه سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره پیامدهای احتمالی معدن‌کاری در این منطقه، پس از پایان مراحل اکتشاف، پروانه بهره‌برداری معدن در سال ۱۳۹۲ صادر شد.

محدوده پروانه حدود ۱۳ کیلومترمربع بود و ذخیره قطعی معدن در زمان صدور مجوز، ۷۷۵ هزار تن اعلام شد. براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، معدن تاش بخش قابل‌توجهی از ذخایر بوکسیت شناخته‌شده کشور را در خود جای داده است.

استخراج معدن به روش روباز انجام شد و تا زمان توقف فعالیت، حدود ۳۵۰ هزار تن ماده معدنی از این منطقه برداشت شد.
اما همزمان با آغاز استخراج، نگرانی‌ها درباره اثرات معدن بر منابع آب، پوشش گیاهی و زیستگاه‌های طبیعی شاهوار افزایش یافت.

کارشناسان هشدار دادند که تغییر در ساختار طبیعی کوهستان، تخریب پوشش گیاهی و دست‌کاری مسیرهای طبیعی آب می‌تواند پیامدهای بلندمدتی برای منطقه داشته باشد. در سال ۱۳۹۷، پروانه بهره‌برداری معدن با تصمیم شورای تأمین استان تمدید نشد و فعالیت معدن متوقف شد. پس از سال‌ها پیگیری فعالان محیط‌زیست و مردم منطقه، کوه شاهوار در سال ۱۴۰۰ در فهرست میراث طبیعی کشور ثبت شد؛ بااین‌حال، اختلاف‌ها درباره آینده معدن همچنان ادامه یافت.

دپوی ۱۸ هزارتنی؛ آغاز دوباره مناقشه

پس از توقف فعالیت معدن در سال ۱۳۹۷، پرونده بوکسیت تاش با موضوع برداشت از مواد معدنی دپوشده بار دیگر خبرساز شد. بهره‌بردار معدن اعلام کرده است که فعالیت فعلی تنها به برداشت از دپوی موجود محدود می‌شود و قرار است این عملیات تا پایان مردادماه به پایان برسد.

«سعید بیات مختاری»، مدیر بهره‌برداری معدن، در گفت‌وگو با «پیام ما» تأکید می‌کند که فعالیت کنونی معدن، استخراج جدید نیست و صرفاً برای برداشت از مواد معدنی موجود در دپو انجام می‌شود.

او می‌گوید: «خاک‌های برداشت‌شده از معدن در منطقه رها نشده، بلکه در محلی مشخص دپو شده است. این محل، به گفته ما، در معرض سیلاب قرار ندارد و برای کاهش فرسایش خاک، حدود ۶ هزار اصله درخت ارس در این محدوده کاشته شده است.»

بیات مختاری همچنین درباره میزان تأثیر فعالیت معدن بر حوزه آبریز منطقه می‌گوید: «حوزه آبریز شاهرود و بسطام حدود ۳۰۰ هزار هکتار وسعت دارد و تاکنون تنها حدود ۱۵۰ هکتار از این محدوده تحت تأثیر فعالیت معدنی قرار گرفته است.»

او با اشاره به برنامه فعلی معدن اضافه می‌کند که در شرایط موجود، تنها حدود ۱۸ هزار تن از مواد معدنی دپوشده برداشت می‌شود و پس از پایان این عملیات، ادامه فعالیت منوط به تصمیم‌گیری‌های بعدی است.

بااین‌حال، منتقدان معتقدند مسئله معدن تاش تنها به برداشت از یک دپو محدود نیست. آن‌ها می‌گویند نگرانی اصلی، ادامه فعالیت معدنی در منطقه‌ای است که نقش مهمی در تأمین آب و حفظ تعادل طبیعی شاهوار دارد.

از نظر قانونی مانعی برای تمدید مجوز وجود ندارد

در سوی دیگر این پرونده، نگاه دستگاه متولی بخش معدن قرار دارد. «علی‌اکبر علیخانی»، معاون معدنی اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان سمنان، درباره وضعیت حقوقی معدن بوکسیت تاش به «پیام ما» می‌گوید: «این معدن از سال ۱۳۹۷ تاکنون تعطیل است.»

او ادامه می‌دهد: «تمدید مجوز بهره‌برداری این معدن از نظر این اداره‌کل منع قانونی ندارد، اما با توجه به مسائل و اتفاقاتی که در سال‌های گذشته در این حوزه رخ داده و همچنین مباحث اجتماعی ایجادشده، تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری فعالیت معدن دیگر صرفاً در سطح استان انجام نمی‌شود.»

به گفته علیخانی، تعیین تکلیف آینده معدن در سطح ملی انجام می‌شود: «تصمیم‌گیری درباره ادامه کار این معدن در حوزه تصمیمات ملی قرار گرفته است.»

معاون معدنی صمت استان سمنان درباره ایرادهای مطرح‌شده از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز می‌گوید: «در شرایط فعلی که معدن تعطیل است، محیط‌زیست نمی‌تواند در روند فعالیت آن دخالت کند. ضمن اینکه این معدن در محدوده مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار ندارد.»

این در حالی است که فعالان محیط‌زیست معتقدند اهمیت شاهوار صرفاً به محدوده‌های چهارگانه محیط‌زیستی محدود نیست و نقش این کوهستان در تأمین آب، حفظ خاک و پایداری زیست‌بوم منطقه باید در تصمیم‌گیری نهایی مورد توجه قرار گیرد.

اکنون اختلاف اصلی میان موافقان و مخالفان معدن تاش به این موضوع برمی‌گردد که آیا می‌توان فعالیت معدنی را در این منطقه ادامه داد و همزمان از منابع طبیعی شاهوار حفاظت کرد؟ بهره‌بردار معدن و برخی مسئولان بر امکان مدیریت فعالیت‌ها با نظارت بیشتر تأکید دارند، درحالی‌که فعالان محیط‌زیست معتقدند حساسیت طبیعی منطقه به اندازه‌ای است که هرگونه فعالیت معدنی می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری ایجاد کند.

شاهوار را نمی‌توان فقط با نگاه معدنی دید

در سوی دیگر ماجرا، فعالان محیط‌زیست و کارشناسان منابع طبیعی، نگرانی‌های جدی درباره پیامدهای فعالیت معدن بر زیست‌بوم شاهوار مطرح می‌کنند.

«علیرضا دزیانی»، محیط‌بان شاهرودی، در گفت‌وگو با «پیام ما» مهم‌ترین پیامد فعالیت معدن بوکسیت تاش را تخریب زیستگاه طبیعی منطقه می‌داند.
او می‌گوید: «مهم‌ترین آسیب این معدن، تخریب زیستگاه طبیعی کوه شاهوار است. وقتی پوشش گیاهی و مراتع از بین می‌رود، حیات‌وحش دیگر منابع غذایی کافی ندارد و برای تأمین نیاز خود به باغ‌ها و مزارع اطراف روستاها نزدیک می‌شود. این موضوع باعث افزایش تعارض میان مردم و حیات‌وحش شده و در برخی موارد به آسیب‌دیدن یا ازبین‌رفتن گونه‌های جانوری منجر شده است.»

به گفته دزیانی، یکی از گونه‌هایی که از تغییرات زیستگاهی متأثر شده، خرس قهوه‌ای منطقه است: «خرس قهوه‌ای بومی شاهوار مدت‌هاست در این محدوده مشاهده نشده و به نظر می‌رسد زیستگاه خود را ترک کرده است.»

fc
این محیط‌بان درباره تأثیر عملیات معدنی بر منابع آبی منطقه نیز هشدار می‌دهد و می‌گوید: «انفجارهایی که برای استخراج بوکسیت انجام شده، بر وضعیت برخی چشمه‌ها اثر گذاشته است. در بررسی‌های انجام‌شده، افزایش غلظت برخی فلزات سنگین در آب گزارش شده و شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان نیز درباره میزان برخی عناصر مانند سرب و مس هشدار داده است.»

او ادامه می‌دهد: «بر اثر انفجارهای متعدد، برخی چشمه‌ها آسیب دیده‌اند و میزان آب جاری از شاهوار نسبت به گذشته کاهش پیدا کرده است.»
دزیانی همچنین درباره باطله‌های معدنی می‌گوید: «حجم زیادی از خاک‌های باطله در ارتفاعات بالادست روستای تاش انباشته شده است. اگر بارندگی شدید رخ دهد، این حجم از مواد می‌تواند خطر ایجاد روان‌آب‌های گل‌آلود و سیلاب را افزایش دهد.»

او به تخریب پوشش گیاهی منطقه نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «براساس گزارش‌های موجود، بخشی از پوشش گیاهی ارزشمند شاهوار، شامل بوته‌های گون، زرشک و درختان ارس، در محدوده فعالیت معدن از بین رفته است.»

این محیط‌بان در پایان تأکید می‌کند: «هیچ جای دنیا یک کانون آب‌ساز را به معدن سنگ تبدیل نمی‌کنند؛ آن‌هم در منطقه‌ای که با بحران آب مواجه است و یک کوهستان با ارزش طبیعی و هویتی محسوب می‌شود.»

مسئله فقط معدن نیست، آینده آب منطقه است

«امیرحسین ولیان»، فعال محیط‌زیست شاهرود، معتقد است اهمیت شاهوار فراتر از یک ذخیره معدنی است. او به «پیام ما» می‌گوید: «در ابتدا تصور می‌کردیم فعالیت معدن محدود خواهد بود، اما رگه‌های بوکسیت در این منطقه گسترده است و برداشت از آن‌ها می‌تواند سطح وسیعی از کوهستان را تحت تأثیر قرار دهد.»

به گفته ولیان، از زمان آغاز فعالیت معدن تاکنون، حدود دو میلیون مترمربع از منطقه تخریب شده است. او درباره نقش شاهوار در تأمین آب منطقه می‌گوید: «پهنه تخریب‌شده دیگر توان طبیعی جذب آب را مانند گذشته ندارد. بیش از ۹۰ درصد منابع آب قنات‌ها و آب‌های سطحی مورد استفاده شاهرود و بسطام از شاهوار تأمین می‌شود و آسیب به سرچشمه‌ها می‌تواند آینده آب این منطقه را تهدید کند.»

این فعال محیط‌زیست همچنین درباره گستره رگه‌های بوکسیت هشدار می‌دهد: «این رگه‌ها فقط به محدوده تاش محدود نیستند و تا مناطق دیگری مانند نکارمن، جنگل ابر و سیاه‌رودبار ادامه دارند. اگر این پهنه‌ها وارد چرخه استخراج شوند، با یک بحران گسترده زیست‌محیطی روبه‌رو می‌شویم.»

برداشت دپو بهانه‌ای برای ادامه استخراج است

«حسین سعیدی»، فعال محیط‌زیست شاهرود، به آنچه ادامه فعالیت معدن پس از اعلام تعطیلی می‌خواند، انتقاد دارد. او به «پیام ما» می‌گوید: «معدن تاش قرار بود تعطیل شود، اما به بهانه برداشت دپوی ۱۸ هزارتنی دوباره فعالیت در منطقه آغاز شده است. ما فیلم و افرادی داریم که از نزدیک مشاهده کرده‌اند پس از برداشت دپو، همچنان استخراج ادامه دارد.»

سعیدی درباره خطر انباشت خاک‌های باطله نیز هشدار می‌دهد: «وقتی مواد معدنی برداشت می‌شود، خاک‌های باقی‌مانده در منطقه می‌ماند. در زمان بارندگی، این خاک‌ها وارد مسیر آب می‌شوند و می‌توانند باعث ایجاد سیلاب‌های گل‌آلود شوند.»

او می‌گوید: «در بارندگی‌های شدید اخیر نیز شاهد ورود گل‌ولای به مسیرهای اطراف منطقه بودیم و این نشان می‌دهد موضوع باطله‌ها نیازمند توجه جدی است.»

نبود نظارت مستقل؛ یکی از نگرانی‌های اصلی

در کنار اختلاف‌نظرها درباره ادامه یا توقف معدن، نبود نظارت مستقل بر فعالیت‌های احتمالی، یکی از موضوعات مورد انتقاد است.
یک کارشناس که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، به «پیام ما» می‌گوید: «وقتی بهره‌بردار اعلام می‌کند قصد برداشت از دپو را دارد، باید ناظر مستقلی حضور داشته باشد تا مشخص شود عملیات واقعاً برداشت از دپو است یا استخراج جدید انجام می‌شود.»

او ادامه می‌دهد: «در شرایط فعلی، تشخیص اینکه کامیون‌های خارج‌شده از معدن حامل مواد معدنی دپوشده هستند یا مواد حاصل از استخراج جدید، کار ساده‌ای نیست.»

پرونده معدن بوکسیت تاش پس از سال‌ها کشمکش میان بخش معدن و دغدغه‌های محیط‌زیستی، اکنون وارد مرحله‌ای تازه شده است. دستور «مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهور، برای واگذاری تصمیم‌گیری نهایی درباره این معدن به سازمان حفاظت محیط‌زیست، به یکی از مهم‌ترین تحولات این پرونده تبدیل شده است. براساس این دستور، سازمان حفاظت محیط‌زیست باید درباره آینده فعالیت معدن تصمیم‌گیری کند؛ تصمیمی که از نگاه فعالان محیط‌زیست می‌تواند سرنوشت یکی از مهم‌ترین پهنه‌های طبیعی شاهرود را مشخص کند. در سال‌های گذشته، شورای شهر شاهرود و نمایندگان مردم در مجلس بارها مخالفت خود را با ادامه فعالیت معدن اعلام کرده‌اند. امام‌جمعه شاهرود نیز پیش‌تر درباره این موضوع گفته است: «محصول معدن بوکسیتی که قرار باشد آب، حیات و محیط‌زیست شهرستان را به خطر بیندازد، اگر از طلا هم باشد، نمی‌خواهیم.»

یک تصمیم، دو نگرانی

معدن بوکسیت تاش اکنون میان دو ضرورت قرار گرفته است؛ از یک سو، نیاز کشور به تأمین مواد اولیه صنعت آلومینیوم و از سوی دیگر، ضرورت حفاظت از یک منطقه طبیعی حساس. مرکز پژوهش‌های مجلس در بررسی‌های خود، ضمن اشاره به اهمیت ذخایر بوکسیت این معدن، بازگشایی فعالیت آن را مشروط به رعایت الزامات سخت‌گیرانه محیط‌زیستی مطرح کرده است. اما فعالان محیط‌زیست معتقدند تجربه سال‌های گذشته نشان داده که فعالیت معدنی در شاهوار با حساسیت‌های طبیعی این منطقه هم‌خوانی ندارد و خسارت‌های ایجادشده در بخش‌هایی از زیست‌بوم، به‌سادگی قابل جبران نیست.