شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، صبح یکشنبه (۲۱ تیر) در نشست خبری درباره پویش ملی «نه به پلاستیک»، چالش‌های دیرینه مدیریت پسماند در ایران را تشریح کرد و گفت: «موضوع پسماند طی دهه‌های گذشته به یکی از مسائل اساسی ایران تبدیل شده است و به دلیل کم‌توجهی به اجرای برنامه‌های مدیریت پسماند، با مشکلات متعددی روبه‌رو بوده‌ایم.»

او به قانون «مدیریت پسماند» مصوب سال ۱۳۸۳ و همچنین آیین‌نامه‌های مرتبط اشاره کرد و افزود: «با گذشت ۲۲ سال از تصویب قانون مدیریت پسماند و سایر آیین‌نامه‌ها، هنوز با چالش‌های جدی در بسیاری از حوزه‌ها، از جمله مدیریت پسماند خانگی، روبه‌رو هستیم. اگرچه در سال‌های اخیر اقداماتی به‌صورت پراکنده انجام شده، این اقدامات برای حل ریشه‌ای مشکلات کافی نبوده است. به همین دلیل تلاش کرده‌ایم در دولت چهاردهم این موضوع با اولویت بیشتری دنبال شود.»

او ادامه داد: «در حال حاضر در همه بخش‌های مدیریت پسماند، از جمله پسماندهای خانگی، پزشکی، کشاورزی، صنعتی و پسماندهای ویژه، چالش‌های متعددی وجود دارد و حل این موضوع نیازمند همکاری همه دستگاه‌های مسئول است.»

به گفته انصاری، اگرچه مسئولیت اجرایی مدیریت پسماند خانگی برعهده وزارت کشور است، سازمان حفاظت محیط زیست تلاش کرده است با جلب همکاری استانداری‌ها و دیگر دستگاه‌های ذی‌ربط، روند پیگیری و اجرای برنامه‌های مدیریت پسماند را تقویت کند.

معاون رئیس‌جمهوری تأکید کرد: «موضوع مورد توجه، کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف و مدیریت صحیح پسماندهای ناشی از آن است؛ زیرا این نوع پسماندها می‌توانند آسیب‌های جدی به طبیعت و اکوسیستم‌های کشور وارد کنند. همچنین با گسترش میزان میکروپلاستیک‌ها و افزایش نگرانی‌ها درباره آنها، ضرورت دارد کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف جدی‌تر دنبال شود.»

کاهش تولید و مصرف پلاستیک‌ها؛ ضرورتی ملی

انصاری معتقد است با توجه به شرایط اقتصادی کشور پس از جنگ و ادامه تحریم‌ها، کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف تنها دغدغه‌ای محیط‌زیستی نیست، بلکه ضرورتی ملی و اقتصادی محسوب می‌شود.

او گفت: «پلاستیک از نفت و محصولات پتروشیمی تولید می‌شود؛ بنابراین هرچه مصرف غیرضروری آن کاهش یابد، امکان استفاده بهینه از منابع نفتی برای تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر فراهم خواهد شد. این رویکرد، علاوه بر حفاظت از محیط زیست، به توسعه اقتصاد چرخشی و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر کمک می‌کند.»

مصرف ۲۰ دقیقه، ماندگاری ۵۰۰ سال

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست آماری از مصرف کیسه‌های پلاستیکی ارائه کرد و گفت: «بیش از ۹۵ درصد کیسه‌های پلاستیکی تنها یک‌بار استفاده می‌شوند و عمر مفید آنها بین ۱۲ تا ۲۰ دقیقه است، در حالی که تجزیه آنها در طبیعت بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال زمان می‌برد.»

او برای اصلاح الگوی مصرف بر استفاده هم‌زمان از ابزارهای تشویقی و بازدارنده تأکید کرد و گفت: «باید در کنار تدوین قوانین و اعمال محدودیت‌ها، مشوق‌هایی نیز در نظر گرفته شود تا افراد، تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی برای کاهش مصرف محصولات پلاستیکی ترغیب شوند.»

انصاری همچنین از نقش صنایع تولیدکننده در کاهش مصرف پلاستیک گفت: «این صنایع باید مسئولیت اجتماعی خود را در این زمینه انجام دهند و در کاهش مصرف پلاستیک و توسعه و استفاده از فناوری‌های جایگزین پایدار نقش مؤثری ایفا کنند.»

او هدف از این پویش را نه یک برنامه مقطعی و مناسبتی، بلکه برنامه‌ای مستمر و هدفمند معرفی کرد که شاخص‌های مشخص و قابل اندازه‌گیری برای آن تعیین شده و در قالب برنامه‌ای منسجم دنبال می‌شود.

مشکلات باید گام‌به‌گام حل شوند

در این نشست چند بار تأکید شد که پویش «نه به پلاستیک» بر جنبه‌های فرهنگی تمرکز دارد؛ این در حالی است که مشکل گسترده پسماند در کشور را نمی‌توان صرفاً مسئله‌ای فرهنگی دانست. این موضوع در قالب پرسشی از سوی خبرنگار «پیام ما» مطرح شد: «آیا قرار است مسئله پسماند صرفاً با سازوکارهای فرهنگی حل شود؟ آن هم در شرایطی که یکی از مهم‌ترین دلایل شکست برنامه‌های مختلف مقابله با پسماند، قیمت ارزان پلاستیک‌های یک‌بارمصرف و ناکارآمدی قوانین و آیین‌نامه‌های موجود است. این پویش چه راهکاری برای این موضوع ارائه می‌دهد؟»

انصاری در پاسخ گفت این پویش بیشتر بر بخش فرهنگی تمرکز دارد، اما این بخش را مکمل اقداماتی می‌داند که دولت باید انجام دهد.

او گفت: «سازوکار اقتصادی مسئله بسیار مهم است. بسیاری از مشکلات ما صرفاً با کار فرهنگی حل نمی‌شود و باید در کنار آن از ابزارهای اقتصادی استفاده کرد. برای این موضوع برنامه جامعی تدوین شده است که گام‌به‌گام پیش می‌رود. در وهله نخست نمی‌توان همه مشکلات را هم‌زمان حل کرد.»

او در ادامه نمونه‌ای از اقدامات اتحادیه اروپا را مطرح کرد و گفت: «در اتحادیه اروپا، بشقاب، قاشق و نی‌های یک‌بارمصرف ممنوع شده است، اما این اقدام با توجه به بافت فرهنگی جامعه آن مناطق انجام شده و آنها نیز گام‌به‌گام به این مرحله رسیده‌اند.»

انصاری افزود: «در مرحله نخست باید بسترهای اجتماعی را آماده کنیم و با توجه به شرایط جامعه، قدم‌به‌قدم پیش برویم و از ابزارهای اقتصادی استفاده کنیم تا کاهش مصرف پلاستیک و تولید پسماند محقق شود. این برنامه‌ها برای اجرا به استمرار نیاز دارند و نباید به افراد و دولت‌ها وابسته باشند. همچنین دولت و بخش‌های حاکمیتی باید از آنها حمایت کنند.»

نرگس فلاح، سرپرست دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط زیست، نیز گفت: «این ستاد و دبیرخانه به این دلیل تشکیل شد که این پویش را صرفاً فرهنگی نمی‌دانیم. برای آن شورای سیاست‌گذاری در نظر گرفته شده است تا اهداف کلان و راهبردهای اصلی را مشخص کند.»

بعد از جنگ، کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر توجیه اقتصادی یافتند

فلاح درباره افزایش هزینه تولید پلیمرها پس از جنگ و تأثیر آن بر استفاده از کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر گفت: «با افزایش هزینه تولید کیسه‌های پلاستیکی مشتق از صنایع پتروشیمی، کیسه‌های کمپوست‌پذیر توجیه اقتصادی پیدا کردند. در واقع می‌توان گفت قیمت تولید این دو نوع کیسه به یکدیگر نزدیک شده است و می‌توان به سمت استفاده از کیسه‌های کمپوست‌پذیر رفت.»

او ادامه داد: «کارگروه‌های فنی در این زمینه تشکیل شده‌اند تا از مجموعه‌هایی که توانایی تولید کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر دارند، حمایت کنیم و به آنها آموزش دهیم تا بتوانند از پلیمرهای جایگزین استفاده کنند.»

فلاح گفت: «تولیدکنندگان پلیمرهای جایگزین نیز در کشور شناسایی شده‌اند. در صنعت پتروشیمی نیز به این سمت حرکت کرده‌ایم تا پلیمرهایی تولید کنیم که ما را از واردات پلیمرهای زیست‌تخریب‌پذیر بی‌نیاز کند.»

او افزود: «همچنین به دنبال ایجاد کارخانه‌های تخصصی مدیریت پسماند و بازیافت هستیم؛ زیرا در حال حاضر کمتر از ۱۰ درصد پسماندهای کشور بازیافت می‌شوند. ما هر سال از ادارات کل استان‌ها میزان تولید پسماند را دریافت می‌کنیم. اگرچه در بخش صنایع، به دلیل مدیریت اطلاعات در سامانه جامع محیط زیست، آمار دقیق‌تری وجود دارد. متولی پسماندهای شهری نیز وزارت کشور است و ما این آمار را از وزارت کشور دریافت و صحت‌سنجی می‌کنیم.»

جزئیات پویش

فلاح درباره تشکیل ستاد و دبیرخانه دائمی این پویش گفت کمیته‌های مختلفی، از جمله کمیته راهبردی و کارگروه فرهنگی، آموزشی و مشارکت مردمی، برای پیگیری اهداف تعیین‌شده تشکیل شده‌اند.

به گفته او، یکی از کارگروه‌های مهم، کارگروه پژوهش، فناوری و جایگزین‌های سبز است: «زمانی که درباره کاهش مصرف پلاستیک صحبت می‌کنیم، ضروری است به جایگزین‌های سبز فکر کنیم و زیرساخت‌های لازم برای آن ایجاد شود. این بخش وظیفه شناسایی و معرفی راهکارهای سبز را برعهده دارد.»

او افزود: «در سال‌های اخیر بحث کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر مطرح بوده است و این پرسش همچنان وجود دارد که آیا همه این کیسه‌ها واقعاً زیست‌تخریب‌پذیر هستند یا خیر. برای پاسخ به این پرسش، بررسی‌ها و آزمایش‌های لازم انجام شده است.»

سرپرست دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط زیست درباره شاخص‌های پیشرفت کار دبیرخانه گفت: «شاخص‌هایی مانند آموزش، تفکیک از مبدأ، جایگزینی، بازیافت و… تعیین شده‌اند تا در سال‌های آینده به آنها دست یابیم. این برنامه در قالب دوره‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تعریف شده است.»

او ادامه داد: «در برنامه کوتاه‌مدت قرار است دولت را ملزم کنیم میزان مصرف کیسه‌های پلاستیکی را در دستگاه‌های اجرایی به حداقل برساند و این موضوع با همراهی ذی‌نفعان دنبال شود. همچنین کارگروه امور حقوقی و پیگیری تشکیل شده است تا با توجه به قوانین، دستگاه‌ها را به انجام این اقدامات ملزم کند.»

فلاح در پایان گفت: «در این دبیرخانه، نقشه راه ملی برای کاهش آلودگی پلاستیک طراحی شده است. گام نخست این نقشه راه، شناسایی نقاط بحرانی است. پس از آن، بررسی نقاط ضعف زنجیره مدیریت پسماند، توسعه بازیافت، تقویت مسئولیت تولیدکنندگان، حمایت از جایگزین‌های سازگار با محیط زیست و گسترش فرهنگ‌سازی و مشارکت عمومی تدوین خواهد شد و وظایف هر دستگاه به‌صورت مشخص تعیین می‌شود.»