مجتمع نمدمالی سمنان از گذشته یکی از مراکز مهم فعالیت نمدمالان این شهر بوده است. هنرمندان صنایع‌دستی سمنان پس از تغییر کاربری محدوده میدان تیرانداز، به مجموعه‌ای منتقل شدند که برای ادامه فعالیت آنان احداث شده بود و سال‌ها بخش قابل‌توجهی از تولیدات نمد و صنایع‌دستی سمنان در همین محل انجام می‌شد. با این حال، کاهش تعداد فعالان این حرفه و نبود اسناد مالکیت برای بهره‌برداران، زمینه طرح ادعاهایی درباره حق کسب و پیشه از سوی برخی وراث و بهره‌برداران را فراهم کرده است؛ هرچند سند رسمی این ملک به نام اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان ثبت شده است.

فعالان حوزه میراث فرهنگی و گردشگری با اشاره به قرار گرفتن این مجموعه در مسیر گردشگری دلازیان و تپه‌های باستانی میرک، معتقدند مجتمع نمدمالی ظرفیت تبدیل شدن به یک مجموعه فرهنگی و گردشگری یا بازارچه دائمی صنایع‌دستی را دارد؛ ظرفیتی که به باور آنان می‌تواند هم هویت تاریخی نمدمالی را حفظ کند و هم به رونق گردشگری و حمایت از هنرمندان کمک برساند.

همزمان، برخی کارشناسان جانمایی بازارچه صنایع‌دستی در کنار اتاق بازرگانی را، به دلیل قرار گرفتن در نقطه‌ای کم‌رفت‌وآمد، مناسب نمی‌دانند. به اعتقاد آنان، استقرار چنین مجموعه‌ای در مسیرهای پرتردد یا استفاده از خانه‌های تاریخی بافت قدیم سمنان، الگویی کارآمدتر برای توسعه صنایع‌دستی، جذب گردشگر و احیای بناهای تاریخی خواهد بود.

مجتمع نمدمالی، هویت فرهنگی سمنان است

ماشالله عمید، سفالگر و سرامیک‌ساز و دارنده نشان برتر صنایع‌دستی از وزارت میراث فرهنگی، درباره پیشینه مجتمع نمدمالی سمنان به «پیام ما» گفت: «مجتمع نمدمالی سمنان قدمت زیادی دارد و سال‌هاست که به عنوان یکی از مراکز عرضه و معرفی صنایع‌دستی این شهر شناخته می‌شود. تا جایی که به خاطر دارم، حدود ۵۰ سال پیش این مجموعه در میدان شریعتی و پیش از بازسازی این میدان فعالیت می‌کرد.»

او افزود: «پس از بازسازی میدان شریعتی، که فکر می‌کنم در دهه ۵۰ انجام شد، فضای قدیمی و مخروبه آن ساماندهی شد و چند غرفه یا حجره در اختیار نمدمالان قرار گرفت تا محصولات خود را عرضه کنند. در همان زمان، فروشگاهی هم برای صنایع‌دستی در ضلع شرقی میدان شریعتی ایجاد شد.»

این هنرمند ادامه داد: «متأسفانه بعدها آن فروشگاه واگذار شد. در آن زمان مجموعه زیر نظر سازمان صنایع‌دستی فعالیت می‌کرد و هنوز این سازمان با میراث فرهنگی ادغام نشده بود. پس از آن نیز با توجه به پیشینه نمدمالی در سمنان، مجتمع دیگری برای این هنر راه‌اندازی شد؛ هرچند تاریخ دقیق آن را به خاطر ندارم.» عمید با اشاره به حضور هنرمندان فعال در این مجموعه گفت: «هنرمندان شناخته‌شده‌ای در این مجتمع فعالیت داشته‌اند و آثار ارزشمندی تولید کرده‌اند. برای نمونه، آقای سعید نظری از هنرمندان برجسته این حوزه است که با بهره‌گیری از نمد، محصولات نوآورانه‌ای مانند کفش، کلاه و دیگر تولیدات کاربردی را طراحی و تولید کرده و در معرفی ظرفیت‌های این هنر نقش مؤثری داشته است.»

بی‌توجهی به پیشینه مجتمع نمدمالی سمنان

عمید با انتقاد از بی‌توجهی به پیشینه مجتمع نمدمالی سمنان گفت: «وقتی یک مکان دارای سابقه و هویت تاریخی است، نباید آن پیشینه را از بین ببریم. صد سال است که هنرمندان در این مجموعه فعالیت کرده‌اند، در حالی که بسیاری از کشورها به دنبال ایجاد چنین پیشینه‌ای هستند، اما ما سرمایه‌ای را که در اختیار داریم به‌راحتی نابود می‌کنیم.»

او افزود: «اگر واقعاً برای صنایع‌دستی و هنرهای بومی و سنتی ارزش قائلیم، نباید این مجموعه تعطیل شود یا کاربری آن از بین برود. برعکس، می‌توان آن را به یک مجتمع فعال صنایع‌دستی تبدیل کرد؛ جایی که هنرمندان رشته‌های مختلف، از جمله سفال و دیگر هنرهای سنتی، در آن فعالیت کنند.»

این سفالگر ادامه داد: «در سمنان دانشکده هنر و دانشکده صنایع‌دستی وجود دارد و دانشجویان این مراکز می‌توانند در چنین مجموعه‌ای مستقر شوند، آموزش ببینند و فعالیت عملی داشته باشند. متأسفانه ساده‌ترین راهی که معمولاً انتخاب می‌کنیم، پاک کردن صورت مسئله است؛ مجموعه را تعطیل می‌کنیم، بدون اینکه تاریخچه، هویت و ارزش آن برایمان اهمیت داشته باشد.»

او با اشاره به ضرورت تعامل میان مراکز آموزشی و هنرمندان گفت: «این پرسش مطرح است که چرا میان مجتمع نمدمالی و دانشکده صنایع‌دستی ارتباط و همکاری شکل نگرفت تا دانشجویان در این فضا فعالیت کنند و این هنر به‌روز شود. اگر چنین اتفاقی رخ می‌داد، نمدمالی می‌توانست با طراحی و تولید محصولات جدید، متناسب با نیاز امروز جامعه، مسیر رشد و پویایی خود را ادامه دهد؛ نه اینکه تنها به تولید محصولات سنتی محدود بماند.»

ضرورت نوآوری در هنر نمدمالی

عمید با تأکید بر ضرورت نوآوری در هنر نمدمالی گفت: «نباید انتظار داشته باشیم این هنر بدون تغییر و نوآوری به همان شکل گذشته ادامه پیدا کند. اگر به سمت پژوهش، طراحی و تولید محصولات جدید برویم، می‌توان آثار متنوع‌تر و کاربردی‌تری خلق کرد.»

او افزود: «هنرمندانی مانند سعید نظری نشان داده‌اند که این مسیر امکان‌پذیر است. با استفاده از نمد می‌توان محصولاتی مانند پارچه‌های ظریف‌تر، پوشاک و دیگر کالاهای کاربردی تولید کرد. در بسیاری از کشورها، از جمله فرانسه و ترکیه، از نمد در طراحی لباس و محصولات نوین استفاده می‌شود، اما ما از این ظرفیت به‌درستی بهره نبرده‌ایم.»

این سفالگر ادامه داد: «هر زمان که نمد با نیازهای روز و سلیقه بازار هماهنگ شده، با استقبال خوبی روبه‌رو بوده و بازار مناسبی نیز پیدا کرده است، اما چنین تحولاتی نیازمند کار پژوهشی، برنامه‌ریزی و حمایت از هنرمندان است.»
او با انتقاد از تصمیم برای تغییر کاربری مجتمع نمدمالی اظهار کرد: «به جای آنکه مجموعه‌ای با بیش از یک قرن سابقه در صنایع‌دستی را حفظ و احیا کنیم، به دنبال حذف آن هستیم. اگر برای ساخت مجموعه‌ای جدید برنامه‌ای وجود دارد، می‌توان آن را در مکان دیگری اجرا کرد. استان با کمبود زمین یا ساختمان روبه‌رو نیست و هم میراث فرهنگی و هم شهرداری ساختمان‌های بلااستفاده متعددی در اختیار دارند.»

عمید با اشاره به لزوم پیگیری مسئولان برای حفظ این مجموعه گفت: «به جای انتخاب ساده‌ترین راه، باید برای جذب بودجه‌های ملی و اعتبارات مرتبط با احیای هنرهای سنتی اقدام شود. متأسفانه بسیاری از هنرهای اصیل سمنان، از جمله کلاه‌دوزی و چاقوسازی که زمانی از شهرت و کیفیت بالایی برخوردار بودند، به دلیل نبود حمایت مناسب رو به فراموشی رفته‌اند و نباید اجازه داد نمدمالی نیز به همین سرنوشت دچار شود.»

او تأکید کرد: «به جای حذف این مجموعه، باید از ظرفیت گروه‌های پژوهشی، طراحان و هنرمندان برای به‌روز کردن این هنر بهره گرفت. می‌توان با طراحی محصولات جدید، تولید تابلوهای هنری، فرش‌های نمدی و آثار خلاقانه، ارزش افزوده بیشتری برای این هنر ایجاد کرد.»

این هنرمند افزود: «مجتمع نمدمالی سرمایه‌ای ارزشمند با قدمتی طولانی است و هنرمندان این حوزه نیز همچنان حضور دارند. اگر دانشجویان رشته صنایع‌دستی در کنار استادکاران، طراحان، نقاشان و دیگر هنرمندان فعالیت کنند، بدون تردید آثار هنری ارزشمندی خلق خواهد شد؛ آثاری که حتی قابلیت حضور در معتبرترین گالری‌های جهان را دارند.»

عمید با اشاره به ظرفیت بالای نمدمالی برای برندسازی گفت: «این هنر می‌توانست به یک برند شاخص برای سمنان تبدیل شود، اما از این فرصت به‌درستی استفاده نشده است.»

او همچنین گفت: «این هنر بیش از ۱۳۰ سال سابقه مستند دارد و درباره آن پژوهش‌های متعددی انجام شده است. حتی چند پایان‌نامه دانشگاهی نیز به نمدمالی اختصاص یافته و همین پیشینه نشان می‌دهد که حفظ و احیای این میراث فرهنگی، ضرورتی انکارناپذیر است.»

مجتمع نمدمالی جزو آثار ارزشمند میراث فرهنگی نیست

در مقابل، جلال تاجیک، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان، نظر متفاوتی دارد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» گفت: «مجتمع نمدمالی یکی از مراکز شناخته‌شده و قدیمی صنایع‌دستی سمنان است، اما اینکه یک بنا یا مجموعه در زمره میراث فرهنگی قرار بگیرد، موضوعی تخصصی است و تشخیص آن بر عهده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی است.»

او افزود: «ثبت یک اثر یا مجموعه به عنوان میراث فرهنگی بر اساس ضوابط و بررسی‌های کارشناسی انجام می‌شود و این تصمیم را افراد به صورت شخصی اتخاذ نمی‌کنند. برای این منظور، کمیته‌های تخصصی و کارشناسان مربوطه، ارزش تاریخی، فرهنگی و هویتی هر اثر را بررسی می‌کنند و سپس درباره ثبت یا عدم ثبت آن تصمیم می‌گیرند.»

تاجیک ادامه داد: «بنابراین درباره جایگاه مجتمع نمدمالی نیز باید نظر نهایی را مراجع تخصصی و کارشناسان وزارت میراث فرهنگی اعلام کنند و این موضوع بر اساس معیارهای قانونی و کارشناسی قابل بررسی است.»
او با بیان اینکه مجتمع نمدمالی از نظر ضوابط میراث فرهنگی واجد ارزش ثبت تاریخی نیست، گفت: «این مجموعه از منظر کارشناسی شرایط لازم برای ثبت به عنوان اثر میراثی را ندارد و اگر چنین موضوعی در وزارت میراث فرهنگی مطرح شود، مورد تأیید کارشناسان قرار نخواهد گرفت.»

مدیرکل میراث فرهنگی سمنان افزود: «بر همین اساس، برنامه ما فروش مجتمع نمدمالی و تأمین منابع مالی برای تکمیل بازارچه صنایع‌دستی است؛ پروژه‌ای که حدود ۱۵ سال از آغاز آن می‌گذرد و نیمه‌تمام باقی مانده است.»
تاجیک ادامه داد: «تکمیل بازارچه صنایع‌دستی یکی از مطالبات مردم است. سال‌هاست اسکلت نیمه‌تمام این پروژه در شهر باقی مانده و به نمادی از یک طرح بلاتکلیف تبدیل شده است. امیدواریم با تأمین اعتبار از محل فروش مجتمع نمدمالی، این پروژه هرچه زودتر به بهره‌برداری برسد.»

او در پاسخ به انتقادها درباره فروش مجتمع نمدمالی گفت: «تکمیل بازارچه صنایع‌دستی مطالبه بسیاری از هنرمندان و مردم است. این پروژه با وسعت حدود پنج هزار متر مربع زمین و دو هزار متر مربع زیربنا، سال‌هاست نیمه‌تمام مانده و طبیعی است که ادامه این وضعیت برای شهر و جامعه هنری قابل قبول نباشد.» تاجیک افزود: «هدف ما این است که بازارچه صنایع‌دستی هرچه سریع‌تر تکمیل و در اختیار هنرمندان قرار گیرد تا بتوانند در فضایی مناسب به فعالیت و عرضه محصولات خود بپردازند.»

او درباره اعتراض برخی از بهره‌برداران مجتمع نمدمالی نیز اظهار کرد: «این افراد موضوع مالکیت را از طریق مراجع قضایی پیگیری کرده‌اند و پرونده در مسیر قانونی قرار گرفته است. رسیدگی به این موضوع بر عهده دستگاه قضایی است و من در جایگاهی نیستم که درباره آن قضاوت یا اظهار نظر کنم.»

تاجیک درباره روند رسیدگی به پرونده حقوقی بهره‌برداران مجتمع نمدمالی گفت: «بهره‌برداران ابتدا با طرح دعوا در دادگاه، مدعی مالکیت این مجموعه شدند، اما دادگاه این ادعا را نپذیرفت. پس از آن نیز در مرحله تجدیدنظر، رأی دادگاه تأیید شد.»
او افزود: «در ادامه، برخی از بهره‌برداران با طرح موضوع حق کسب و پیشه، پیگیر پرونده شدند، اما این درخواست نیز در دادگاه بدوی، دادگاه تجدیدنظر و سپس دیوان عالی رد شد.»

تاجیک ادامه داد: «بر اساس احکام صادرشده، بهره‌برداران موظف به تخلیه مجتمع هستند. این تصمیم، اجرای قانون و رأی مراجع قضایی است و موضوع به خواست یا نظر شخصی من ارتباطی ندارد.» او با تأکید بر برنامه اداره کل میراث فرهنگی برای فروش این مجموعه اظهار کرد: «فروش مجتمع نمدمالی با هدف تأمین منابع مالی مورد نیاز برای تکمیل بازارچه صنایع‌دستی انجام خواهد شد و با جدیت این برنامه را دنبال می‌کنیم، زیرا اقدامات انجام‌شده بر مبنای قانون و آرای قطعی مراجع قضایی است.» تاجیک در پایان گفت: «با توجه به طی شدن مراحل قانونی، اکنون امکان اجرای این طرح فراهم شده است و امیدواریم با فروش مجتمع نمدمالی، یکی از مطالبات دیرینه مردم سمنان و هنرمندان صنایع‌دستی محقق شود. هدف ما تکمیل بازارچه صنایع‌دستی و فراهم کردن فضایی مناسب برای فعالیت و عرضه آثار هنرمندان این حوزه است.»