کودکی «مسلم زارع» که حالا دهیار روستای دستجرد است، پر بود از صدای رفت‌وآمد دسته‌های فلامینگو. او یادش می‌آید تالاب آب داشت و فلامینگوهای مهاجر آن‌قدر در منطقه زیاد بودند که در تعدادی از روستاهای حاشیه بختگان، مجسمه‌هایی از فلامینگو ساخته شد و نماد روستا شدند. اما از اواسط دهه هشتاد خشکسالی شروع شد. سد ساختند، برداشت از آب تالاب بالا گرفت و دیگر چیزی از تالاب و فلامینگوها باقی نماند: «بختگان در سه‌کیلومتری روستای ماست. زمین‌های کشاورزی ما به دریاچه ختم می‌شود اما ما جو را دیمی می‌کاریم و مدام به انتظار بارانیم.»

برای او هنوز روستای دستجرد و تالاب بختگان با صدای دسته‌های فلامینگو معنا دارد: «آن زمان مرغابی و غاز کُلواری هم در منطقه بود و شکارچیان برای شکار آنها می‌آمدند اما چند سال است از آنها هم خبری نیست.»
زارع سال ۹۶ را هم در یادش ثبت کرده؛ سالی که گرمای هوا و خشکی تالاب، دانه‌دانه جوجه‌های فلامینگو را می‌کشت و آنها با حضور انجمن‌های محیط‌زیستی و اداره محیط‌زیست، از روستای احمدآباد آب را لوله‌کشی کردند: «این کار هم ماندگار نبود. نمی‌دانیم چه کار باید کرد. اما امیدواریم محیط‌زیست فکری به حال منطقه کند. در حال حاضر در کوه ملکی، جزیره نرگس و انتهای کوه خطی به سمت نیریز هنوز مقداری آب هست و فلامینگوها الان آنجا هستند. اما نگرانیم اگر تا ۱۵ تا ۲۰ روز دیگر خشک شود، جوجه‌ها قبل از توانایی برای پرواز تلف شوند.»زارع می‌گوید هر سال که تعداد فلامینگوها زیاد می‌شد، این حضور برای روستاییان نشانه خوبی بود. آنها می‌دانستند این یعنی یک سال پرآب و خوب در انتظار است. فلامینگوها امید بختگان و روستاها بودند و هستند.

تا زمان هست کاری کنید

سال ۱۳۸۶ از یاد هیچ‌کدام از اهالی حاشیه بختگان و فعالان محلی نرفته است. هنوز وقتی «رسول حاجی‌باقری»، دبیر گروه مردمی انجمن دیده‌بان استهبان، به یاد آن سال‌ و سال‌های بعد می‌افتد، رنگ صدایش تغییر می‌کند: «فاجعه بزرگی بود. تالاب بختگان به‌دلیل راه‌اندازی سد ملاصدرا دیگر آبی نداشت و فلامینگوهایی که هنوز آنجا را زیستگاه خود می‌دانستند، مهاجرت هر ساله‌شان را انجام دادند و نتیجه، مرگ گسترده‌شان بود.»

او می‌گوید انجمنشان در آن سال‌ها در زمینه تالاب چندان فعال نبود و به همین دلیل هم آمار دقیقی از شرایط نداشتند، اما این وضعیت برای سال‌ها تکرار شد: «در اواسط دهه ۹۰ حساسیت به این موضوع از سوی جامعه محلی هم بیشتر شد و ما هم در حال پایش وضعیت بودیم. دهستان قیر روستاهای زیادی دارد و جوجه‌ها برای رسیدن به آب به آنجا می‌رفتند. مدام تماس مردمی داشتیم که نمی‌دانستند با این جوجه‌ها چه کنند. ما می‌رفتیم و آنها را تحویل می‌گرفتیم و در مهارلو رها می‌کردیم. راهی نبود، کسی نمی‌دانست باید چه کند. یک‌بار محلی‌ها و محیط‌بانان فلامینگوها را به سمت پهنه‌های آبی دیگر در اطراف هدایت کردند اما نتیجه‌ای نداشت و در نهایت به ذهنمان رسید که در همان نزدیکی، پهنه اضطراری فراهم کنیم.»

آن‌طور که حاجی‌باقری می‌گوید، در آن زمان نه در سوابق کشور خودمان و نه در کشورهای دیگر، پروژه‌ای پیدا نکردند که از پهنه آبی جایگزین استفاده شده باشد و بنابراین طرح کاملاً خام بود: «چاره‌ای اما وجود نداشت. رضایت اداره کل محیط‌زیست استان را جلب کردیم و قرار شد از چاه آب روستای محمدآباد در حاشیه جنوبی منطقه استهبان، لوله‌ای به طول چهار کیلومتر کشیده شود و استخر کم‌عمقی بسازیم تا از مرگ‌ومیر گسترده جلوگیری کنیم. بر اساس بررسی آن زمان، تقریباً ۵۰ درصد جوجه‌هایی که پایش کرده بودیم به این استخر آمدند و بعدها هم طرح مطالعاتی به دانشگاه شیراز واگذار کردیم و آنها هم طرح را تأیید کردند.»

وضعیت منطقه اما در سال‌های بعد از ۹۶ مدام وخیم‌تر شد. فلامینگوها به سمت مهارلو رفتند و با تشدید خشکسالی و برداشت بیشتر آب، وضعیت منطقه بحرانی‌تر شد: «حضور فلامینگوها برای سال‌های متمادی انگشت‌شمار بود و مرگ‌ومیر گسترده. امسال اما وضعیت فرق کرده. بارش‌ها بسیار زیاد بوده. هنوز بخش‌هایی از تالاب لکه‌های آب دارد و این یعنی تا رسیدن به لحظه بحران زمان وجود دارد و باید فکری کرد.» این فعال محیط‌زیست معتقد است تا وقتی زمان هست، باید تصمیم‌گیری خوبی انجام شود، پایش بهتری صورت گیرد و طرح‌های مختلف برای نجات جوجه‌ها مورد بررسی قرار گیرد.

زیستگاه را دستکاری نکنیم

«نبی‌الله مرادی»، معاون طبیعی اداره کل محیط‌زیست استان فارس هم به سال‌های گذشته برمی‌گردد؛ به سال ۸۶ و مرگ‌ومیر گسترده، به سال ۹۶ و تلاش برای حفاظت و زندگی‌بخشی و به حالا؛ روزهایی که هنوز مشخص نیست وضعیت فلامینگوها چه خواهد شد. او به «پیام ما» می‌گوید: «امسال که خبر شکل‌گیری دو کلونی زادآور در بختگان و مهارلو آمد، همه خوشحال شدیم. از همان زمان پایش و بررسی دقیق آغاز شد و این پایش به‌صورت روزانه در جریان است. امیدواریم تا دو هفته آینده جوجه‌ها به مرحله پرواز برسند و تنها امیدمان این است که در زیستگاه بختگان همچنان آب وجود داشته باشد.»

در حالی مرادی امیدوار است که لکه‌های آبی بختگان تا هفته‌های آینده باقی بمانند که فعالان منطقه چنین نگاهی ندارند و معتقدند امکان ماندگاری لکه‌های آبی تا آن زمان کم است. او ادامه می‌دهد: «به همین دلیل ما در جلسه روز گذشته به این فکر کردیم که اگر وضعیت بحرانی شود، چه راهکارهایی وجود دارد. به روستاهای اطراف بختگان رفتیم و با کشاورزانی که استخر و زمین دارند صحبت کردیم که اگر جوجه‌ها به آن سمت آمدند، چه کنند. متأسفانه در سال‌های گذشته هر بار در اکوسیستم مجبور شدیم دست ببریم، نتیجه‌ای برای حیات‌وحش حاصل نشده است. این را هم تجربه سال ۹۶ نشان داد و هم ۱۴۰۰.»

به گفته مرادی، آنچه الان باید انجام گیرد، نظارت، پایش و حفاظت بدون دستکاری زیستگاه است. او اما از وضعیت حقابه محیط‌زیست نمی‌گوید؛ آنچه امور آب و وزارت نیرو و کشاورزی به‌راحتی تصاحبش کرده‌اند و سهمی برای محیط‌زیست قائل نیستند. این در حالی است که مقالات علمی مختلف بر این امر تأکید دارند.

مطالعات علمی نشان می‌دهند که جمعیت فلامینگوهای تالاب بختگان به‌شدت تحت تأثیر کاهش آب تالاب قرار گرفته است. در پژوهش «برآورد نیاز آبی محیط‌زیستی با رویکرد اکولوژیک؛ مطالعه موردی دریاچه بختگان» که در سال ۱۳۹۵ منتشر شد، نشان داده شد که تأمین حقابه محیط‌زیستی برای حفظ زیستگاه و موفقیت زادآوری فلامینگوها ضروری است. همچنین پژوهش «برآورد نیاز جریان محیط‌زیستی تالاب‌های بین‌المللی بختگان و طشک و نقش عوامل اقلیمی و انسانی در خشک‌سالی آن‌ها» که در سال ۱۴۰۱ منتشر شد، تأکید می‌کند که علاوه بر خشکسالی، سدسازی و برداشت بی‌رویه آب از عوامل اصلی تخریب زیستگاه هستند.

جدیدترین مطالعه در این زمینه هم با عنوان «شکست زادآوری ناشی از خشکسالی در فلامینگوی بزرگ در یک منطقه مهم پرندگان در جنوب نیمه‌خشک ایران» که چند ماه قبل منتشر شده، نشان داد که کاهش سطح آب در سال‌های اخیر موجب شکست زادآوری، رها شدن کلنی‌ها و تلفات گسترده جوجه‌ها شده است. در مجموع، نتایج این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که آینده فلامینگوهای بختگان به تأمین پایدار حقابه تالاب و مدیریت صحیح منابع آب وابسته است؛ همان چیزی که توجهی به آن نمی‌شود و سازمان حفاظت محیط‌زیست هم گویا توانایی احیای این حق را ندارد.