امروزه مناطق حفاظت‌شده جهان با کمبود جدی نیروی انسانی و منابع مالی روبه‌رو هستند. برآوردها نشان می‌دهد در سراسر جهان حدود ۲۸۶ هزار محیط‌بان فعالیت می‌کنند، اما این تعداد تنها حدود ۲۲ درصد از نیاز واقعی مناطق حفاظت‌شده را از نظر نیروی انسانی و بودجه پوشش می‌دهد. در چنین شرایطی، چارچوب جهانی تنوع زیستی (GBF) بیش از گذشته بر نقش جوامع محلی و مردمان بومی در حفاظت از طبیعت تأکید کرده و خواستار حرکت به‌سوی رویکردهایی شده است که مشارکت و حقوق این جوامع را بیشتر موردتوجه قرار می‌دهند.

حفاظت از طبیعت تنها به حضور جوامع محلی در برنامه‌های حفاظتی خلاصه نمی‌شود. کیفیت روابط و تعاملات میان گروه‌های مختلفی که به‌نوعی با منابع طبیعی و تنوع زیستی در ارتباط هستند نیز می‌تواند بر موفقیت یا ناکامی برنامه‌های حفاظتی اثر بگذارد. یکی از چالش‌های مهم در این حوزه، تعارض‌هایی است که میان گروه‌های مختلف شکل می‌گیرد؛ از جمله میان جوامع محلی و متولیان حفاظت از طبیعت، میان محیط‌بانان و افرادی که در گذشته در تعارض با مقررات شکار قرار داشته‌اند و گاه میان سازمان‌ها و دستگاه‌های مختلف. بسیاری از این تنش‌ها می‌توانند به‌اندازه تخریب زیستگاه‌ها یا بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی بر سرنوشت تنوع زیستی اثرگذار باشند.

در دهه‌های گذشته، پاسخ غالب به این چالش‌ها تقویت اجرای قانون بوده است. در سرتاسر جهان، منابع قابل توجهی صرف آموزش نیروهای حفاظتی، افزایش گشت‌زنی‌ها، کشف تخلفات و پیگیری‌های قانونی شده است. با این حال، پژوهش‌های معتبر نشان می‌دهد حفاظت از طبیعت تنها یک مسئله حقوقی یا اجرایی نیست، بلکه ابعاد اجتماعی و انسانی مهمی نیز دارد. در بسیاری از موارد، کیفیت روابط میان افراد و گروه‌ها می‌تواند بر نتایج حفاظتی اثر بگذارد.

نقش محیط‌بانان نیز بسیار فراتر از اجرای قانون است. آنان در پایش حیات‌وحش، پیشگیری از تخلفات محیط‌زیستی، مدیریت آتش‌سوزی‌ها، راهنمایی گردشگران، همکاری علمی، مدیریت هم‌زیستی انسان و حیات‌وحش، تعامل با جوامع محلی و گاه میانجی‌گری در موقعیت‌های تنش‌آلود نقش دارند. ازاین‌رو، کیفیت روابط انسانی در عرصه‌های حفاظت‌شده می‌تواند به‌اندازه تجهیزات و امکانات حفاظتی اهمیت داشته باشد.

برای کاهش تعارض‌ها در حوزه حفاظت از طبیعت، راهکارهای مختلفی پیشنهاد شده است؛ از آموزش و آگاهی‌رسانی گرفته تا مشارکت جوامع محلی، ایجاد فرصت‌های معیشتی جایگزین و توسعه برنامه‌های حفاظتی مشارکتی. بااین‌حال، پیش از طراحی و اجرای چنین برنامه‌هایی، لازم است به یک پرسش اساسی پاسخ داده شود: محیط‌بانان که مسئول اجرای قوانین حفاظتی هستند، چگونه به همکاری با افرادی نگاه می‌کنند که در گذشته در تعارض با این قوانین قرار داشته‌اند؟ شناخت این نگرش‌ها و عوامل مؤثر بر آن‌ها می‌تواند به درک بهتر فرصت‌ها و محدودیت‌های رویکردهای مشارکتی در حفاظت از طبیعت کمک کند.

در پژوهشی مشترک میان پژوهشگرانی از دانشگاه تربیت‌مدرس، دانشگاه مازندران و دانشگاه گوتینگن آلمان، تلاش کردیم عوامل مؤثر بر نگرش محیط‌بانان نسبت به مشارکت شکارچیان سابق در فعالیت‌های حفاظتی را بررسی کنیم. منظور از شکارچیان سابق، افرادی بودند که فعالیت‌های شکار خارج از چارچوب‌های قانونی را متوقف کرده‌اند. پرسش اصلی این بود که چه عواملی باعث می‌شود محیط‌بانان نسبت به مشارکت این افراد در فعالیت‌هایی مانند پایش حیات‌وحش، حفاظت از زیستگاه‌ها، مدیریت هم‌زیستی انسان و حیات‌وحش یا همکاری به‌عنوان همیار محیط‌بان، دیدگاه مثبت یا منفی داشته باشند.

این پژوهش در جنگل‌های هیرکانی شمال ایران انجام شد و ۳۰۱ محیط‌بان از ۵۰ منطقه حفاظت‌شده و غیرحفاظت‌شده در آن مشارکت داشتند. برای تبیین نتایج نیز از نظریه تماس بین‌گروهی و نظریه رفتار برنامه‌ریزی‌شده استفاده کردیم؛ چارچوبی که نشان می‌دهد تجربه‌های بین‌گروهی، کلیشه‌های منفی و هنجارهای اجتماعی چگونه می‌توانند بر نگرش افراد اثر بگذارند.

نتایج نشان داد تجربه‌های مثبت میان محیط‌بانان و شکارچیان سابق با نگرش مساعدتر نسبت به همکاری در فعالیت‌های حفاظتی همراه است. منظور از این تجربه‌های مثبت، تعاملاتی مانند گفت‌وگوهای سازنده، حضور در فعالیت‌های اجتماعی مشترک یا ارتباط‌هایی است که خارج از موقعیت‌های تنش‌آلود شکل می‌گیرند. در مقابل، کلیشه‌های منفی نسبت به شکارچیان سابق، از جمله نسبت‌دادن ویژگی‌هایی مانند تکبر، بی‌وجدانی، خشونت یا سنگدلی، با نگرش منفی‌تر نسبت به همکاری ارتباط داشتند. این یافته نشان می‌دهد برداشت‌های ذهنی از گروه مقابل می‌تواند بر نگرش افراد نسبت به همکاری اثرگذار باشد.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش این بود که هنجارهای اجتماعی بیش از سایر عوامل بر شکل‌گیری این نگرش‌ها اثر می‌گذارند. به بیان ساده، نظر خانواده، دوستان، همکاران و فضای حرفه‌ای پیرامون محیط‌بانان بیش از هر عامل دیگری بر پذیرش همکاری اثر می‌گذاشت. این یافته نشان می‌دهد که همکاری در فعالیت‌های حفاظتی تنها به تصمیم افراد وابسته نیست، بلکه در بستر روابط اجتماعی و فرهنگی شکل می‌گیرد.

نتایج همچنین نشان داد تجربه‌های مثبت میان گروه‌ها اهمیت بیشتری از تجربه‌های منفی در شکل‌گیری نگرش‌های همکاری‌جویانه دارد. درحالی‌که تماس‌های مثبت با ارزیابی مطلوب‌تر از همکاری همراه بود، تجربه تماس‌های منفی نقش ضعیف‌تر و کم‌اطمینان‌تری داشت. این یافته نشان می‌دهد که تجربه‌های سازنده و تعاملات مثبت می‌توانند نقش مهمی در کاهش فاصله‌های ذهنی میان گروه‌ها داشته باشند.

یافته‌های پژوهش همچنین نشان داد که موفقیت چنین همکاری‌هایی تنها به نگرش افراد وابسته نیست. حمایت سازمانی و فضای حرفه‌ای حاکم بر محیط کار نیز اهمیت زیادی دارد. محیط‌بانان زمانی نگرش مساعدتری نسبت به همکاری نشان می‌دادند که چنین همکاری‌هایی را با اهداف حفاظتی سازگار می‌دیدند و احساس می‌کردند از سوی مجموعه‌های مسئول حفاظت از طبیعت و همکاران خود حمایت می‌شوند. به بیان دیگر، همکاری‌های پایدار معمولاً در بستری از اهداف مشترک، حمایت سازمانی و فرهنگ حرفه‌ای پشتیبان شکل می‌گیرند، نه صرفاً بر پایه نگرش‌های فردی.

این نتایج در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که محیط‌بانان با فشارهای شغلی فراوانی روبه‌رو هستند. بر اساس آمارهای جهانی، بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۱ بیش از ۲۳۵۰ محیط‌بان در حین انجام‌وظیفه جان خود را ازدست‌داده‌اند که بیش از ۴۲ درصد آنان قربانی خشونت شده‌اند. در ایران نیز داده‌ها نشان می‌دهد از سال ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۵ دست‌کم ۱۵۴ محیط‌بان و حدود ۵۳۰ شکارچی در نتیجه تعارض‌های مرتبط با حفاظت جان باخته‌اند. این ارقام نشان می‌دهد که تداوم چرخه تقابل، هزینه‌های انسانی سنگینی برای همه طرف‌های درگیر به همراه داشته است. آثار این تعارض‌ها از محیط‌بانان و شکارچیان فراتر می‌رود و خانواده‌ها، همکاران، جوامع محلی و مجموعه‌های مسئول حفاظت از طبیعت را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در نهایت، بخشی از هزینه این تنش‌ها را خود طبیعت می‌پردازد؛ زیرا هرچه انرژی، زمان و منابع بیشتری صرف رویارویی و تعارض شود، فرصت و ظرفیت کمتری برای حفاظت مؤثر از زیستگاه‌ها، حیات‌وحش و تنوع زیستی باقی می‌ماند.

یافته‌های این پژوهش با نتایج مطالعات مختلف در حوزه روان‌شناسی اجتماعی نیز همخوانی دارد. این پژوهش‌ها نشان می‌دهد زمانی که گروه‌های مختلف در فضایی امن و کم‌تنش و بر پایه احترام متقابل با یکدیگر تعامل می‌کنند، احتمال شکل‌گیری همکاری افزایش می‌یابد و فاصله‌های ذهنی میان آن‌ها کاهش پیدا می‌کند. بر اساس نظریه تماس بین‌گروهی، چنین همکاری‌هایی زمانی بیشترین شانس موفقیت را دارند که گروه‌ها اهداف مشترک داشته باشند، از حمایت سازمانی برخوردار باشند، پیامد تنبیهی وجود نداشته باشد، در جریان تعامل احساس احترام متقابل کنند و رابطه میان آن‌ها بر رقابت و تقابل استوار نباشد.

پژوهش ما نشان می‌دهد که در برخی شرایط، مشارکت افرادی که فعالیت‌های شکار خارج از چارچوب‌های قانونی را متوقف کرده‌اند می‌تواند در قالب‌هایی مانند پایش حیات‌وحش، مدیریت هم‌زیستی انسان و حیات‌وحش، فعالیت به‌عنوان دیده‌بانان محلی، راهنمایان طبیعت‌گردی یا همیاران محیط‌بان مورد توجه قرار گیرد. تجربه میدانی، شناخت محلی و آشنایی این افراد با زیستگاه‌ها می‌تواند در خدمت حفاظت از طبیعت قرار گیرد و درعین‌حال، زمینه را برای کاهش برخی تنش‌ها و هزینه‌های انسانی ناشی از تعارض‌های مرتبط با حفاظت فراهم کند. تجربه‌هایی ازاین‌دست در برخی مناطق کشور، از جمله پارک ملی گلستان و پارک ملی کویر، نیز طی سال‌های گذشته موردتوجه قرار گرفته و نشان داده‌اند که تعامل سازنده میان محیط‌بانان و جوامع محلی می‌تواند بخشی از ظرفیت‌های موجود برای حفاظت از طبیعت را فعال کند.

در نهایت، این پژوهش یادآور می‌شود که حفاظت از تنوع زیستی تنها به قوانین، تجهیزات و ابزارهای مدیریتی وابسته نیست. نگرش محیط‌بانان نسبت به همکاری با شکارچیان سابق تحت تأثیر تجربه‌های بین‌گروهی، هنجارهای اجتماعی، کلیشه‌های ذهنی و میزان حمایت سازمانی و حرفه‌ای قرار دارد. اجرای قانون همچنان یکی از ارکان اصلی حفاظت از طبیعت است، اما به‌تنهایی کافی نیست. در کنار آن، توجه به فرایندهای اجتماعی و روان‌شناختی نیز می‌تواند به شکل‌گیری همکاری‌های پایدارتر و کاهش تعارض‌ها در حوزه حفاظت از تنوع زیستی کمک کند.

در این پژوهش، دکتر ایمان اسلامی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس نور، دکتر محسن احمدپور و دکتر محمدحسین گرجیان عربی، اعضای هیات علمی دانشگاه مازندران، دکتر کامران نصیراحمدی عضو هیات علمی دانشگاه علم و تکنولوژی مازندران- بهشهر و دکتر بنیامین قاسمی همکاری کرده‌اند.