آخشیگان نظامی است که بر مبنای چهار عنصر طبیعت یعنی خاک، باد، آب و آتش بنا شده است. چهار عنصری که شالوده جهان پیرامونمان را می‌سازند و در یک هماهنگی کامل منجر به ایجاد هارمونی می‌شوند.
نظام مدیریت دسته‌بندی چهارعنصری در حال تلاش است که چهار عنصر را در هر ساختاری درک کند. برای مثال در یک کارخانه صنعتی. در یک مفهوم علمی مثل سلامتی و بهداشت. در یک خانه یا بوم‌گردی یا حتی در یک نظم سیاسی.

این چهار عنصر و دانش امزاج اربعه (خشکی و تری، گرمی و سردی) البته نامی آشنا در طب ایرانی و آموزه‌های «ابن‌سینا» است و مفهومی شناخته شده در سراسر جهان به‌خصوص در شرق. بااین‌حال تلاش برای شناختش در فرم‌های مختلف نیاز به عرق‌ریزان روح و تفکر دارد. درک این موضوع هم به نظر مهم می‌رسد که قوی‌شدن و رشد یکی از این چهار عنصر نباید منجر به تضعیف این نظم هارمونی شود. برای مثال در طب ایرانی کسی که طبعش بلغم است ویژگی‌های ظاهری و رفتاری مشخصی دارد و از خوردن برخی غذاها باید اجتناب کند و آنکه طبعش صفراست جوری دیگر.

این چهار عنصر به چه‌کار بوم‌گردی‌ها می‌آید؟ در واقع یک صاحب بوم‌گردی به فرض پذیرفتن این نظریه و با درک این دانش می‌پرسد حالا باید چه کنم؟ سؤال درستی که یک جواب مشخص دارد: به زیست بومی‌ات ادامه بده. با تمام وجود. تجربه زیسته بوم ایران در هماهنگی کامل با طبیعت است و انسان بومی (صاحب بوم‌گردی) نیاز به انجام کار اضافه ندارد. هر تغییر غیربومی در جهت خوشایند مهمان اگرچه لزوماً اشتباه نیست؛ ولی تغییری از سر ناآگاهی و به نام خلاقیت می‌تواند منجر به ایجاد یک الگوی اشتباه و در نتیجه تغییر در رفتار بوم شود. نمونه ساده و مشخص این مثال جزیره هرمز است. جزیره‌ای که در جهت سلیقه و خوشایند مهمان تبدیل به یک فاجعه شده است.
اگر این‌گونه است پس چهار عنصر و سیستم مدیریت بوم‌گردی بر مبنای چهار عنصر به چه‌کار می‌آید؟ در یک درک ساده از این ساختار سؤالات زیر در طراحی و راهبری و دسته‌بندی ضعف و قوت در یک بوم‌گردی مطرح می‌شود. سؤالاتی که می‌توانست یک نظام ارزش‌گذاری کیفی برای بوم‌گردی‌ها باشد.

اولین عنصر خاک است که همان معماری و جانمایی و ساختار کالبدی و خوراک و بهداشت خانه بوم‌گردی است. سؤالات آن با عنوان «خانمان» شناخته می‌شود به شرح زیر است:
– چه اقدامات و تمهیداتی برای امنیت و حفاظت جان مهمانان انجام شده است؟ امنیت ملموس مثل حفاظ چوبی و… و ناملموس مثل امنیت اجتماعی و روانی و…
– چه اقداماتی برای آسایش و آرامش مهمانان انجام شده است؟ آیا اتاق‌ها و طراحی فضاها منجر به ایجاد احساس آرامش می‌شود؟ سرپناه، جای خواب، سرویس عمومی یا خصوصی، جای خوردوخوراک، فضای اجتماعی، خلوتکده.
– چه اقداماتی برای خوراک و بهداشت مهمانان انجام شده است؟ نوشیدنی و خوراک بومی، بهداشت غذایی، بهداشت عمومی، بهداشت کالبدی، محیط‌زیست.
دومین عنصر باد است با کلیدواژه «جانمان» معرفی شده و از جنس مطلوبیت فضا و روح خانه و مهمان‌نوازی است. سؤالات این بخش به شرح زیر است:
– چه اقدامات و تمهیداتی برای مهمان‌نوازی و روی خوش داشتن با مهمان انجام شده است؟ چه خلاقیت‌هایی برای میزبانی کردن از میهمان وجود دارد؟ آماده‌سازی رختخواب، دوش آب گرم و…
– چه اقداماتی برای حال و احوال روحی مهمانان و ایجاد صمیمیت و گرمی در روح فضا انجام شده است؟ رفتارهای اجتماعی، بازی، رفتارهایی که باعث ایجاد پویایی شوند.

سومین عنصر آب است که با عنوان «یابمان» معرفی شده است و آگاهی خانه است و سؤالش این است:
– چه اقداماتی برای یادگیری، تأمل و پژوهش میهمانان انجام شده است؟ کارگاه آموزش مهارت، تعامل با مردم محلی، هم‌زیستی و یادگیری از جریان سالم طبیعت‌محور مردم بومی و…
و چهارمین عنصر آتش است که با عنوان «رادمان» معرفی شده است و خروجی کار بوم‌گردی است و رضایت مهمان. سؤالات این بخش این است:
– چه اقدامات و تمهیداتی برای کار و فعالیت و ارتقا تجربیات شخصی و خود پرورشی صاحب بوم‌گردی انجام شده است؟ امکان فعالیت و کار در زمینه‌هایی نظیر فروشگاه صنایع و محصولات بومی، امکان اقامت در عوض کار و…
در یک سیستم امتیازدهی کیفی هرکدام از سؤالات بالا نه یک جواب که مشمول یک طیف از کم‌رنگ تا پررنگ هستند. در واقع ممکن است در یک بوم‌گردی عنصر خاک کم‌رنگ و عنصر آب پر رنگ باشد. به این معنا که خانه معماری درخوری ندارد یا جانمایی‌ها به‌درستی انجام نشده؛ اما روح مهمان‌نوازی پررنگی دارد و از مهمان با تمام احساس و توان میزبانی یا پرستاری می‌شود. در این سیستم بهترین بوم‌گردی خانه‌ای نیست که امکانات هتلی دارد؛ بلکه جایی‌ست که میزبان در آن زندگی می‌کند پس به‌قاعده تمیز و مرتب و امن است، فضای میزبانی روح دارد؛ پس از میهمان جانانه پذیرایی می‌شود، جنس کنش در جهت آگاهی است؛ پس با گفتگو و تعامل شناختی از بوم به مهمان داده می‌شود و در نهایت خروجی کار آنجاست که مهمان با احساس رضایت از حضور در خانه دوست و دریافت تجربه‌های نو بدرقه می‌شود.

به نظر می‌رسد دسته‌بندی بدین شکل و شیوه، راه‌حل بوم‌گردی‌ها برای ایجاد یک ساختار قدرتمند و برون‌رفت از ابتذال درجه‌بندی کمی طی این سال‌ها بوده و هیچ‌وقت جدی گرفته نشده و حتی مطالعه نشده است. حتی نهاد جامعه بوم‌گردی کشور که به‌قاعده دغدغه این‌گونه موضوعات را باید داشته باشد توجهی به این روش کیفی نکرده است. چرایی این موضوع نیز اهمیت دارد. در واقع باید پرسید جامعه بوم‌گردی کشور چه می‌کند؟ محتوای این نهاد از چه آبشخوری تغذیه می‌شود؟ به لحاظ اندیشه و رشد آگاهی در بوم‌گردی‌ها در هر سطحی چه می‌کند؟ چه ایده‌ای دارد؟ و نظام درجه‌بندی آن بر مبنای چه استانداردی تهیه شده است؟ و هزار سؤال ازاین‌دست.