در سال‌های اخیر، هم با تغییرات اقلیمی و آلودگی شدید هوا روبه‌رو بوده‌ایم، هم با ناامنی‌ها و تجربه دو جنگ در یک سال گذشته. این هم‌زمانیِ بحران‌های محیطی و امنیتی چه تصویری از «بارداری و تولد در زمانه اضطراب» پیش روی شما به‌عنوان ماما قرار می‌دهد؟

حوزه سلامت و به‌ویژه مامایی که با سلامت مادر و نوزاد و به عبارتی سلامت نسل آینده پیوند خورده، ارتباطی ناگسستنی با محیط‌زیست و شرایط اجتماعی دارد. هر عامل محیطی و روانی که موجب بیماری یا اضطراب شود، می‌تواند از دوران جنینی تا سالمندی سلامت انسان را تهدید کند. امروز تمام جامعه پزشکی، از پزشکان گرفته تا ماماها، درگیر پیامدهای تغییرات اقلیمی، بحران‌های محیط‌زیستی و تنش‌های ناشی از جنگ و ناامنی هستند.

در حرفه مامایی، وضعیت باروری، بارداری و سلامت جنین به‌شدت تحت‌تأثیر این عوامل است؛ آلودگی هوا، میکروپلاستیک‌ها، آلاینده‌های خاک و آب و تغییر کیفیت مواد غذایی می‌توانند منجر به زایمان زودرس، تولد نوزاد کم‌وزن و حتی افزایش برخی سرطان‌ها شوند. از سوی دیگر، زندگی در محیط‌های مملو از اضطراب، جنگ، ناامنی یا فشار اقتصادی، سطح استرس زنان باردار را بالا می‌برد و این استرسِ مزمن خود یکی از عوامل مهم تهدید سلامت بارداری و نوزاد است.

به همین دلیل، من در کنار فعالیت‌های تخصصی در حوزه سلامت، داوطلب حضور در شورای شهر شدم تا از نزدیک سلامت و محیط‌زیست را در مدیریت شهری به هم گره بزنم. به‌عنوان منتخب مردم تهران در کمیسیون سلامت و محیط‌زیست، تمام تلاشم همین بود که نشان دهم سلامت مادر و نوزاد تنها در اتاق زایمان تأمین نمی‌شود، بلکه به کیفیت هوایی که تنفس می‌کنیم، آبی که می‌نوشیم، غذایی که می‌خوریم و شهری که در آن زندگی می‌کنیم، گره خورده است.

امروز تغییرات اقلیمی دیگر موضوعی جانبی نیست؛ مسئله بقاست. جهان با گرمایش زمین، کمبود منابع آبی، بحران انرژی، بارش‌های سیل‌آسا، طوفان‌های ویرانگر و تغییرات شدید آب‌وهوایی روبه‌روست. زنان بیش از همه در معرض این آسیب‌ها قرار دارند؛ چون هم مسئولیت‌های مراقبتی بیشتری بر عهده دارند و هم در دوره‌های حساس زندگی مانند بارداری، آسیب‌پذیرترند. برای من، به‌عنوان مدافع سلامت زنان و محیط‌زیست، حساسیت نسبت به این بحران‌ها نه یک انتخاب، بلکه وظیفه است.

شوراهای شهر و شهرداری‌ها چه اقداماتی می‌توانند برای بهبود وضعیت محیط‌زیست شهری و در نتیجه ارتقای سلامت زنان، مادران و نوزادان انجام دهند؟

در تجربه شورای شهر بارها دیده‌ام که هیچ اقدام محیط‌زیستی و سلامت‌محوری بدون همراهی مردم و مطالبه‌گری اجتماعی به نتیجه نمی‌رسد. متأسفانه مدل توسعه در ایران اغلب «تخریب‌محور» بوده است. تهران نمونه بارز این خطاست: توسعه شهری با نابودی باغات و کوه‌ها، ساخت‌وساز روی گسل‌ها و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی. همین رفتارها باعث نشست زمین و کاهش شدید ذخایر آبی پایتخت شده است. شهری که میلیون‌ها نفر در آن زندگی می‌کنند، امروز با کمبود آب آشامیدنی، بحران برق در تابستان و آلودگی شدید هوا مواجه است.

بیش از نیم‌قرن است که تهران به‌جای توسعه پایدار، راه تخریب را در پیش گرفته؛ کوه‌ها بریده شده، ریه‌های سبز شهر نابود شده و خانه‌ها بر روی گسل‌ها ساخته شده‌اند. نتیجه این سیاست‌ها امروز در قالب آلودگی هوا، کمبود آب و انرژی، ترافیک و آلودگی صوتی خود را نشان می‌دهد؛ عواملی که مستقیماً بر سلامت جسم و روان شهروندان، به‌ویژه زنان باردار و کودکان، اثر می‌گذارند. تحقیقات علمی نشان می‌دهد آلودگی هوا با افزایش ناباروری، ناهنجاری‌های جنینی و زایمان زودرس ارتباط مستقیم دارد.

برای رهایی از این وضعیت، نگاه مدیریتی باید تغییر کند. شوراها و شهرداری‌ها باید جلوی تخریب باغات، منابع آبی و ساخت‌وسازهای غیرمجاز را بگیرند. بحران انرژی هم یک هشدار جدی است؛ وقتی برق شهر در تابستان تأمین نمی‌شود، یعنی وابستگی به سوخت‌های فسیلی ما را به بن‌بست رسانده است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، مانند خورشیدی و بادی، برای شهری مثل تهران حیاتی است و باید به‌جای ادامه سرمایه‌گذاری در پروژه‌های آلاینده، مسیر تازه‌ای در تأمین انرژی و حفظ سلامت شهروندان باز شود.

ادامه ساخت‌وسازهای بی‌رویه و تخریب باغات در شهرداری تهران و سایر کلان‌شهرها نشان می‌دهد حل چالش‌های محیط‌زیست هنوز در اولویت قرار نگرفته و دولت، شهرداری‌ها و مردم در یک راستا حرکت نمی‌کنند.
با وجود اهمیت بالای سلامت زنان و نقش مامایی در حفظ سلامت نسل آینده، چرا مشارکت زنان در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها حتی در خود حوزه سلامت هنوز کامل و مؤثر نیست و با چه موانعی روبه‌روست؟

زنان در کشور ما، باوجوداینکه حدود نیمی از جمعیت را تشکیل می‌دهند و بسیاری از آن‌ها تحصیل‌کرده، مدیر و اثرگذار هستند، هنوز جایگاه واقعی خود را در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری به دست نیاورده‌اند. این وضعیت در حوزه سلامت هم کاملاً مشهود است. درحالی‌که بخش بزرگی از بدنه ارائه‌دهندگان خدمات سلامت، از ماماها گرفته تا پرستاران و پزشکان، زنان هستند، اما در سطوح عالی تصمیم‌گیری و مدیریت، حضور آن‌ها کم‌رنگ است.

بااین‌حال، زنان با نگاه آینده‌نگر و حس مسئولیت نسبت به نسل‌های بعدی، می‌توانند نقش کلیدی در ایجاد تغییر ایفا کنند. اگر حضور جدی‌تر و سازمان‌یافته‌تر زنان در نهادهای تصمیم‌گیر، مانند مجلس، دولت، و به‌ویژه وزارتخانه‌های مرتبط با سلامت و رفاه برقرار شود، سیاست‌ها هم خانواده‌محورتر، هم پیشگیرانه‌تر و هم آینده‌نگرتر خواهند شد. برای اصلاح وضعیت، لازم است موانع ساختاری و فرهنگی مشارکت زنان شناسایی و برطرف شود؛ از نحوه انتصاب مدیران تا اصلاح قوانین، آیین‌نامه‌ها و حتی نگرش‌ها.

خانواده‌ها و به‌ویژه مادران چگونه می‌توانند از سنین پایین، فرهنگ توجه به سلامت و خودمراقبتی را در میان دختران و پسران نهادینه کنند؟

زنان در خانواده نقش‌محوری در آموزش رفتارهای مرتبط با سلامت دارند، اما این مسئولیت فقط بر عهده آن‌ها نیست؛ پدران نیز باید در این مسیر همراه باشند. مدارس، مراکز بهداشتی و درمانی، رسانه‌ها و حتی نهادهای شهری نیز در ارتقای فرهنگ سلامت مسئول‌اند. آموزش سلامت باید از کودکی و به‌صورت تدریجی و کاربردی آغاز شود؛ برای مثال، آشنایی با بهداشت فردی، تغذیه سالم، بلوغ، مهارت‌های خودمراقبتی و احترام به بدن، می‌تواند بخشی از برنامه‌های آموزشی مدارس باشد. بسیاری از کشورها سال‌هاست که آموزش جامع سلامت را به‌عنوان یک اصل پایه‌ای در نظام آموزشی خود گنجانده‌اند.

به‌طورکلی، سیاست‌های حوزه سلامت باید خانواده‌محور، پیشگیرانه و آینده‌نگر باشند. ما نمی‌توانیم نسبت به سلامت نسل آینده بی‌تفاوت باشیم. سرمایه‌گذاری بر آموزش پیشگیری، تقویت خدمات مامایی، توسعه مراکز مشاوره سلامت زنان و حمایت از پژوهش‌های علمی درباره سلامت باروری و سلامت روان زنان، ضرورتی انکارناپذیر است.

زنان و دختران در بسیاری از ابعاد سلامت، به‌ویژه در دوره‌های حساس زندگی مانند بلوغ، بارداری و یائسگی، نیازمند حمایت و آگاهی بیشتری هستند. بی‌توجهی به سلامت آنان تنها یک مسئله فردی نیست؛ بلکه سلامت خانواده و در نهایت جامعه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. سلامت زنان موضوعی حاشیه‌ای نیست؛ زیربنای توسعه پایدار جامعه است.