اصفهان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید هنرهای سنتی در ایران، طی سال‌های گذشته جایگاهی ویژه در عرصه جهانی صنایع‌دستی به دست آورده است. ثبت این شهر با عنوان «شهر جهانی صنایع‌دستی» از سوی شورای جهانی صنایع‌دستی و همچنین عضویت آن در شبکه «شهرهای خلاق صنایع‌دستی و هنرهای مردمی» یونسکو، نشان‌دهنده تمرکز کم‌نظیر مهارت‌های هنری، کارگاه‌های سنتی و بازارهای تاریخی در این شهر است. از میناکاری و قلم‌زنی گرفته تا خاتم، فیروزه‌کوبی، پارچه‌های سنتی و ده‌ها رشته دیگر، صنایع‌دستی اصفهان نه‌تنها بخشی از هویت فرهنگی ایران را نمایندگی می‌کند، بلکه یکی از پایه‌های مهم اقتصاد گردشگری و معیشت هزاران هنرمند نیز به شمار می‌رود.

بااین‌حال، پایداری این اکوسیستم فرهنگی، اقتصادی به‌شدت وابسته به رونق گردشگری، ثبات اقتصادی و دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی است. طی ماه اخیر، حملات نظامی رژیم صهیونیستی و ایالات متحده به خاک ایران و تداوم تنش‌ها که اکنون بیش از یک ماه از آغاز جنگ در ماه رمضان می‌گذرد، شرایطی کم‌سابقه را در فضای اقتصادی و اجتماعی کشور ایجاد کرده است. پیامدهای این وضعیت، از کاهش سفرها و رکود گردشگری گرفته تا اختلال در ارتباطات تجاری و فضای آنلاین، به طور مستقیم بر بازار صنایع‌دستی نیز اثر گذاشته است.

در نتیجه این شرایط، بازار صنایع‌دستی اصفهان با رکودی مواجه شده که بسیاری از فعالان این حوزه آن را یکی از شدیدترین رکودهای سال‌های اخیر توصیف می‌کنند. کاهش چشمگیر حضور گردشگران، افت تقاضا در بازارهای داخلی و محدودشدن ارتباط با مشتریان خارجی، موجب شده چرخه تولید و فروش در بسیاری از کارگاه‌ها و فروشگاه‌های صنایع‌دستی با اختلال جدی روبه‌رو شود. بررسی ابعاد این وضعیت نشان می‌دهد که بحران کنونی تنها یک افت مقطعی در فروش نیست، بلکه می‌تواند پیامدهای عمیق‌تری برای اقتصاد هنرهای سنتی و تداوم فعالیت هنرمندان این شهر به همراه داشته باشد.

خسارتی که از پنج هزار میلیارد تومان عبور کرده است

«مجدالدین تاج»، رئیس اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان، در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به پیامدهای اقتصادی جنگ برای این حوزه می‌گوید: «صنایع‌دستی از جمله بخش‌هایی است که به طور مستقیم از شرایط امنیتی و اقتصادی تأثیر می‌پذیرد. به گفته او، هم‌زمانی شرایط جنگی با ماه‌های پایانی سال و ایام نوروز، ضربه‌ای کم‌سابقه به بازار صنایع‌دستی وارد کرده است؛ چرا که اسفند و فروردین همواره مهم‌ترین دوره‌فروش برای فعالان این حوزه محسوب می‌شود.»

او توضیح می‌دهد: «اسفندماه معمولاً زمان اوج خریدهای سازمانی، هدایا و سفارش‌های نوروزی است و در فروردین نیز حضور گسترده گردشگران داخلی و خارجی باعث رونق بازار صنایع‌دستی می‌شود. بااین‌حال، امسال شرایط جنگی موجب شد بخش بزرگی از این بازار عملاً از بین برود.»

تاج با اشاره به جامعه فعال صنایع‌دستی استان می‌گوید: «حدود پنج هزار هنرمند و فعال صنفی در اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان عضویت دارند. بر اساس برآوردهای اولیه، اگر تنها میانگین فروش ازدست‌رفته برای هر هنرمند در ماه اسفند حدود ۵۰۰ میلیون تومان و در ماه فروردین نیز حدود ۵۰۰ میلیون تومان در نظر گرفته شود، مجموع گردش مالی ازدست‌رفته به رقمی در حدود یک میلیارد تومان می‌رسد.»

بااین‌حال، رئیس اتحادیه صنایع‌دستی تأکید می‌کند: «این رقم صرفاً مربوط به فروش ازدست‌رفته است و در محاسبه آن هزینه‌های جاری کارگاه‌ها لحاظ نشده است. به گفته او، اگر هزینه‌های ثابت از جمله اجاره کارگاه‌ها، دستمزد کارکنان، هزینه انرژی، مواد اولیه و سایر مخارج تولید را در نظر بگیریم، برآورد خسارت‌ها به‌مراتب افزایش می‌یابد و حداقل به پنج هزار میلیارد تومان می‌رسد.»

او در ادامه توضیح می‌دهد: «در میان اعضای اتحادیه، حدود هزار نفر فروشندگان صنایع‌دستی هستند، نزدیک به دو هزار نفر کارگاه‌های تولیدی با چندین نیروی انسانی دارند و حدود دو هزار نفر نیز به‌صورت تک‌نفره در کارگاه‌های کوچک فعالیت می‌کنند. در شرایطی که فروش تقریباً متوقف شده، بسیاری از این فعالان حتی توان پرداخت هزینه‌های جاری کارگاه یا حقوق کارکنان خود را ندارند.»

به گفته تاج، آنچه در نوروز امسال رخ داد صرفاً کاهش فروش نبود، بلکه در بسیاری از موارد فروش تقریباً به صفر رسید. او برای توصیف این وضعیت می‌گوید: «میزان فروش در پانزده روز نخست نوروز امسال برای برخی فعالان حتی به‌اندازه فروش یک روز نوروز سال گذشته هم نبوده است.»

رئیس اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان در ادامه به اختلال در ارتباطات اینترنتی نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از دوران کرونا، بخش مهمی از فروش صنایع‌دستی از طریق فضای مجازی انجام می‌شد. با محدودشدن دسترسی به اینترنت بین‌الملل، بسیاری از تولیدکنندگان امکان ارتباط با مشتریان خارجی خود را ازدست‌داده‌اند و این مسئله فشار اقتصادی بر این حوزه را تشدید کرده است.»

او می‌افزاید: «تنها روزنه امید برای برخی فعالان این است که بتوانند از طریق دسترسی محدود به اینترنت بین‌الملل ارتباط خود را با مشتریان خارجی قدیمی حفظ کنند. در غیر این صورت، بازار صادراتی صنایع‌دستی نیز با تهدید جدی مواجه خواهد شد.»

تاج در ادامه به آینده این حوزه در صورت تداوم شرایط فعلی اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد: «اگر حمایت‌های فوری در حوزه مالیات، تسهیلات بانکی و قوانین اداری صورت نگیرد، بسیاری از کارگاه‌ها ناچار به تعطیلی خواهند شد. به گفته او، تعطیلی کارگاه‌ها به معنای بیکار شدن شمار زیادی از هنرمندان و کارگران است؛ افرادی که در بسیاری از موارد تحت پوشش بیمه بیکاری نیز قرار ندارند.»

او تأکید می‌کند: «مهم‌ترین مطالبه فعالان این حوزه در شرایط کنونی، ایجاد امکان تاب‌آوری اقتصادی است تا هنرمندان بتوانند فعالیت خود را دست‌کم تا فصل تابستان حفظ کنند؛ فصلی که با افزایش سفرها و حضور گردشگران می‌تواند بخشی از بازار صنایع‌دستی را احیا کند.»

کارگاه‌هایی که زیر فشار بحران خاموش می‌شوند

«نورالله عبداللهی»، معاون صنایع‌دستی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» تأیید می‌کند: «شرایط جنگی اخیر تأثیر مستقیمی بر فعالیت کارگاه‌های صنایع‌دستی داشته است.»

او در توضیح ابعاد این بحران می‌گوید: «حملات انجام‌شده در برخی نقاط شهر علاوه بر زیرساخت‌های عمومی، به تعدادی از کارگاه‌های صنایع‌دستی نیز آسیب وارد کرده است، ازطرفی کارگاه‌هایی در بافت تاریخی شهر و برخی محلات قدیمی از جمله مناطقی هستند که گزارش‌هایی از آسیب‌دیدگی آن‌ها دریافت شده و بررسی‌های کارشناسی برای برآورد دقیق خسارت‌ها همچنان ادامه دارد.»
بااین‌حال، معاون صنایع‌دستی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان تأکید می‌کند: «مهم‌ترین پیامد بحران کنونی نه در تخریب فیزیکی، بلکه در توقف چرخه اقتصادی صنایع‌دستی دیده می‌شود.» به گفته او، کاهش شدید گردشگری، تعطیلی بسیاری از فروشگاه‌ها در نقاط اصلی عرضه صنایع‌دستی و لغو برنامه‌های شهری باعث شده تقاضا برای محصولات صنایع‌دستی به‌شدت کاهش یابد.
او توضیح می‌دهد: «در استان اصفهان حدود چهارهزار و دویست کارگاه صنایع‌دستی فعال بوده که بخش عمده آن‌ها در شهر اصفهان متمرکز هستند. به همین دلیل، بیشترین آسیب نیز به کارگاه‌های مستقر در این شهر وارد شده است.»

به گفته عبداللهی، بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ به دلیل کاهش شدید فروش و افزایش هزینه‌های تولید ناچار شده‌اند بخشی از نیروی کار خود را تعدیل کنند یا فعالیت کارگاه‌ها را به طور موقت متوقف سازند. در مقابل، تولیدکنندگانی که به‌صورت خانگی فعالیت می‌کنند آسیب کمتری دیده‌اند، زیرا هزینه‌های ثابت کمتری دارند.

او همچنین به تفاوت میزان آسیب در رشته‌های مختلف صنایع‌دستی اشاره می‌کند و می‌گوید: «رشته‌هایی که تولید آن‌ها به‌صورت کارگاهی انجام می‌شود بیشترین آسیب را دیده‌اند. از جمله این رشته‌ها می‌توان به میناکاری، قلم‌زنی، خاتم و خاتم روی فلز اشاره کرد که تولید آن‌ها نیازمند حضور هم‌زمان چندین هنرمند در یک کارگاه است.»

معاون صنایع‌دستی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان در ادامه به اقدامات انجام‌شده برای کاهش فشار بر فعالان این حوزه اشاره می‌کند و می‌گوید: «یکی از سیاست‌هایی که در ماه‌های اخیر دنبال شده، تمرکز بر بازار شهرستان‌ها بوده است.» به گفته او، باتوجه‌به خروج بخشی از جمعیت از کلان‌شهرها در دوره جنگ، تقاضا در شهرهای کوچک‌تر افزایش‌یافته و تلاش شده با ایجاد بازارچه‌های موقت، بخشی از فروش هنرمندان در این مناطق حفظ شود.

او همچنین از پیگیری برای اعطای تسهیلات بانکی به کارگاه‌های صنایع‌دستی خبر می‌دهد و می‌گوید: «هدف از این اقدام جلوگیری از تعطیلی کارگاه‌هایی است که پیش از بحران در مسیر دریافت تسهیلات قرار داشتند.» به گفته عبداللهی، در کنار این اقدامات، سایر برنامه‌های حمایتی و اجرایی حوزه صنایع‌دستی نیز همچنان در حال پیگیری است.

بحرانی که ریشه در نبود مدیریت بحران دارد

«حجت‌الله مرادخانی»، پژوهشگر حوزه صنایع‌دستی و مدرس دانشگاه، در گفت‌وگو با پیام ما نگاه متفاوتی به بحران کنونی ارائه می‌دهد و معتقد است: «آنچه امروز در صنایع‌دستی اصفهان مشاهده می‌شود، تنها پیامد شرایط جنگی نیست.»

او با اشاره به جایگاه تاریخی صنایع‌دستی اصفهان می‌گوید: «این حوزه یکی از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگی ایران به شمار می‌رود و در طول تاریخ موردتوجه پژوهشگران و گردشگران قرار داشته است.» بااین‌حال، به اعتقاد او، سال‌ها نگاه صرفاً اقتصادی و نبود برنامه‌ریزی راهبردی باعث شده این حوزه در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیر باشد.

این پژوهشگر حوزه صنایع‌دستی توضیح می‌دهد: «در هر بخش اقتصادی باید سازوکار مشخصی برای مدیریت بحران وجود داشته باشد؛ سازوکاری که بتواند پیش از وقوع بحران سناریوهای مختلف را بررسی کرده و برای آن‌ها برنامه‌ریزی کند. چنین رویکردی در حوزه صنایع‌دستی ایران کمتر دیده شده است.»

او می‌گوید: «مدیریت بحران شامل سه مرحله اصلی است: پیش از بحران، حین بحران و پس از بحران. درحالی‌که در حوزه صنایع‌دستی اغلب اقدامات به مرحله پس از بحران محدود شده و برنامه‌ریزی جدی برای دو مرحله دیگر وجود نداشته است.»

به گفته مرادخانی، پیامد این ضعف ساختاری امروز در بازار صنایع‌دستی اصفهان به‌خوبی قابل‌مشاهده است. او خرده‌فروشی صنایع‌دستی اصفهان را «چشم صنایع‌دستی ایران» توصیف می‌کند و می‌گوید: «رکود عمیق این بازار نشان می‌دهد ساختار موجود آمادگی لازم برای مواجهه با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی را نداشته است.»

او همچنین به سخنان برخی مسئولان درباره رونق آینده صنایع‌دستی اشاره می‌کند و معتقد است: «این اظهارات بیشتر بر پایه گزارش‌های اداری و آمارهای رسمی است تا تحلیل میدانی. به گفته او، فاصله میان گزارش‌های اداری و واقعیت زندگی هنرمندان باعث شده تصویر دقیقی از وضعیت موجود ارائه نشود.»

مرادخانی در ادامه نسبت به پیامدهای بلندمدت بحران هشدار می‌دهد و می‌گوید: «اگر شرایط فعلی ادامه پیدا کند، بسیاری از هنرمندان ناچار خواهند شد این حوزه را ترک کنند. این مسئله تنها به بیکاری هنرمندان محدود نمی‌شود، بلکه انتقال مهارت‌های سنتی که طی نسل‌ها شکل‌گرفته نیز با خطر جدی روبه‌رو خواهد شد.»

این پژوهشگر حوزه صنایع‌دستی به نقش اینترنت بین‌الملل در بازار صنایع‌دستی اشاره می‌کند و می‌گوید پس از دوران کرونا، فروش آنلاین به یکی از مهم‌ترین مسیرهای عرضه صنایع‌دستی تبدیل شده بود. بااین‌حال، محدودیت‌های اخیر در دسترسی به اینترنت بین‌الملل باعث شده این مسیر نیز تا حد زیادی از دسترس خارج شود.

مرادخانی معتقد است: «اگر در سال‌های گذشته یک بازار دیجیتال ملی برای صنایع‌دستی طراحی و اجرا می‌شد، امروز امکان حفظ بخشی از بازار وجود داشت. در چنین شرایطی حتی با اینترنت داخلی نیز امکان ثبت سفارش، فروش و ارسال محصولات به نقاط مختلف کشور فراهم بود.»

به گفته او، نبود چنین زیرساختی باعث شده صنایع‌دستی ایران در شرایط کنونی با بن‌بست جدی در حوزه فروش مواجه شود. ریشه این وضعیت را باید در عدم شناخت دقیق مدیران از ماهیت صنایع‌دستی و کم‌توجهی به زیرساخت‌های این حوزه جست‌وجو کرد؛ مسئله‌ای که در شرایط بحرانی امروز پیامدهای آن بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است.

زنگ خطر برای شهر جهانی صنایع‌دستی

ادامه این روند می‌تواند پیامدهایی فراتر از زیان‌های مالی کوتاه‌مدت داشته باشد. صنایع‌دستی اصفهان شبکه‌ای گسترده از تولیدکنندگان، استادکاران و کارگاه‌های کوچک و بزرگ را در بر می‌گیرد که بقای آن‌ها به جریان مداوم فروش و حضور بازار وابسته است. رکود طولانی‌مدت در این چرخه نه‌تنها معیشت هزاران هنرمند را تهدید می‌کند، بلکه خطر کاهش تولید، تعطیلی کارگاه‌ها و فاصله‌گرفتن نسل جوان از حرفه‌های سنتی را نیز به همراه دارد؛ روندی که در بلندمدت می‌تواند به تضعیف یکی از مهم‌ترین میراث‌های فرهنگی کشور منجر شود.
از این منظر، بحران کنونی صنایع‌دستی اصفهان را باید فراتر از یک مسئله صنفی یا اقتصادی دانست. آنچه در حال رخ‌دادن است، هشداری درباره آسیب‌پذیری میراث زنده فرهنگی در برابر بحران‌های بزرگ سیاسی و اقتصادی است. اگر برای حفظ بازار، حمایت از تولیدکنندگان و ایجاد مسیرهای جایگزین فروش و صادرات تدابیر فوری و مؤثر اتخاذ نشود، شهری که سال‌ها نماد خلاقیت و هنرهای سنتی ایران در جهان بوده است، ممکن است با فرسایش تدریجی ظرفیت‌های هنری و اقتصادی خود روبه‌رو شود؛ روندی که جبران آن در آینده بسیار دشوار خواهد بود.