زخم تازه بر پیکر «سنت مری»

روز جمعه ۱۴ فروردین دبیر کمیته پیگیری خانه‌های تاریخی تهران اعلام کرد در تازه‌ترین حمله‌های هوایی به تهران، بخشی از ساختمان سفارت سابق آمریکا، دو کلیسا و تعدادی خانۀ واجد ارزش تاریخی در بافت مرکزی تهران آسیب دیدند.

«سجاد عسگری» از خسارت به سازه کلیسای «نیکولای مقدس»، کلیسای جامع ارتدوکس نیکولای که در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده است و همچنین از آسیب کلیسای ارتدوکس یونانی «سنت مری» یا «مریم مقدس» خبر داد و گفت که در حمله اخیر در محدوده این کلیسا، درها و پنجره‌ها آسیب‌دیده است. کلیسایی که به گفته او ثبت ملی نشده؛ اما واجد ارزش تاریخی است.

آسیب چندباره به کلیسا

«ماندانا خرم»، روزنامه‌نگار، از بازماندگان نسل‌های بعدی یونانیان مهاجر به ایران است: «زمانی که مادربزرگم به ایران مهاجرت کرد، سن کمی داشته و به همراه پدر و مادرش به ایران آمده. از طرف مادربزرگم از یونانیان نسل چهارم محسوب می‌شوم.» خانواده مادربزرگ او از یونان به روسیه، از روسیه به مشهد، از مشهد به کرمانشاه و سپس به تهران می‌آیند و در این شهر ساکن می‌شوند.

کلیسای سنت مری در ضلع جنوب شرقی چهارراه طالقانی واقع شده است. خرم از روزهای ابتدایی جنگ نگران این کلیسا بوده: «به این دلیل که این کلیسا هم در دوره جنگ هشت‌ساله و هم دوره تسخیر سفارت آمریکا دچار آسیب شده بود. روزی که به سفارت سابق آمریکا حمله شد به‌سرعت خودم را به آنجا رساندم. اما به دلیل حضور مأموران نمی‌توانستم از ماشین پیاده شوم و به طور کامل ببینم در کلیسا چه خبر است.»

او در گفت‌وگو با «پیام ما» توضیح می‌دهد که آسیب‌های دیگری هم از سال‌های قبل به کلیسا وارد شده بود: «به دلیل عبور مترو دچار فرونشست شده بود. این نگرانی را داشتم تعداد ترک‌هایی که از قبل ایجاد شده بیشتر شوند؛ اما روزی که به کلیسا سر زدم دیدم خوشبختانه آسیب‌ها شدید نبوده.»

خرم مشاهداتش را از خسارات واردشده این‌طور شرح می‌دهد: «در این مجموعه دو ساختمان وجود دارد. یکی ساختمان انجمن است که سفارت سابق هم آنجا بوده و دیگری کلیسا است. هر دو آنها باارزش هستند؛ اما طبیعتاً کلیسا بسیار باارزش‌تر است. در واقع ساختمان انجمن، ارزش معنوی بالایی دارد. آن چیزی که در خبرها گفته شده درِ ساختمان آسیب‌دیده، مربوط به در ساختمان انجمن است. خود کلیسا آسیب جزئی دیده و چند شیشه آن شکسته است.»

پناه‌دادن به یونانیان مهاجر و ساخت سنت مری

ابتدای جنگ جهانی اول دولت عثمانی دست به یک کشتار و نسل‌کشی وحشیانه می‌زند؛ بنابراین عده‌ای از یونانیان مهاجرت کردند و سر از ایران درآوردند. آنهایی که از کشته‌شدن، تبعید و گرسنگی نجات پیدا کردند به ایران، سوریه و روسیه پناه بردند. گفته می‌شود جمعیت آنها در ایران به حدود سه هزار نفر می‌رسید.

خرم مهاجرت یونانیان از عثمانی به ایران را این‌طور شرح می‌دهد: «زمانی که جدال میان یونانیان و عثمانی‌ها در قرن نوزدهم شروع می‌شود ازآنجاکه عثمانی به ایران نزدیک بوده، برخی از یونانیان کم‌کم به ایران مهاجرت می‌کنند. بعد از اینکه ماجرای ازمیر اتفاق می‌افتد، تعداد زیادی از یونانیان در عثمانی کشته می‌شوند و نسل‌کشی اتفاق می‌افتد و بین دو جنگ جهانی اول و دوم وارد ایران می‌شوند. آنان در نقاط مختلف ایران ساکن می‌شوند؛ اما بیشتر در مناطق شمالی و غربی حضور داشته‌اند. پیش از آن هم برخی یونانیان در مناطق شمالی و غربی ساکن شده بودند.»

او می‌گوید جامعه یونانی با آداب‌ورسوم ایرانی به‌سرعت اُخت شدند: «یونانیان فرهنگ مشابهی با ایرانیان دارند؛ از جمله اینکه آنها بسیار به خانواده اهمیت می‌دهند و خانواده‌دوست هستند، بسیار مذهبی‌اند و… .»

به گفته خرم، بعد از جنگ جهانی دوم یونانیان ساکن رشت به تهران مهاجرت می‌کنند و با خریداری زمینی این کلیسا را می‌سازند: «در کنارش ساختمان سفارت را داشتیم و انجمن یونانیان مقیم ایران.»

در نتیجه جامعه یونانیان مقیم تهران که در سال ۱۹۴۱ به وجود آمد، کلیسای ارتدوکس سنت مری را برای انجام امور مذهبی خود و عباداتشان در تهران ساختند. این کلیسا در سال ۱۹۵۱ در کنار سفارت سابق یونان بنا شد.

سنت مری سال‌هاست بازدید عمومی ندارد. کلیسای ارتدوکس یونانی تهران معماری زیبایی دارد و به‌طورکلی بنا و المان‌های موجود در آن شبیه به کلیساهای یونانی ساخته شده است. آن‌طور که «کجارو» نوشته، نیم ستون‌ها و پله‌های کلیسا که به جایگاه اصلی ختم می‌شوند، معبد پارتنون آتن را در ذهن مجسم می‌کنند. در داخل کلیسا نقاشی‌های بسیار زیبا و خیره‌کننده‌ای از مسیح به چشم می‌خورد. در نقاشی‌ها و مجسمه‌های کلیسای ارتدوکس یونان تصویری از مسیح مصلوب یا مسیح در حال رنج و عذاب را نخواهید دید؛ موضوعی که در واقع یکی از تمایزهای میان مسیحیان بیزانسی روم شرقی و غربی است.