ایران امروز در یک تقاطع بحرانی قرار دارد؛ سرزمینی که تاریخ آن سرشار از انطباق با شرایط سخت اقلیمی بوده، اکنون با خشکسالی بی‌سابقه، فرونشست زمین، کاهش سطح آب تالاب‌ها و افزایش بی‌رویه آلودگی هوا مواجه است. هر روز که بدون برنامه‌ریزی پایدار می‌گذرد، منابع‌طبیعی کشور بیش‌ازپیش تخریب می‌شوند و بسیاری از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی که گردشگران را جذب می‌کردند، در معرض نابودی قرار می‌گیرند. این بحران‌ها دیگر محدود به زیستگاه‌ها و منابع آب نیست و اقتصاد محلی، کیفیت زندگی مردم و ظرفیت گردشگری کشور را تهدید می‌کند.

توسعه گردشگری سبز؛ راهکاری پایدار در برابر بحران‌های اقلیمی ایران

«ارشک مسائلی»، عضو هیئت‌علمی گروه گردشگری پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری کشور، در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به بحران‌های اقلیمی گسترده در کشور از جمله خشکسالی، فرونشست زمین و آلودگی هوا، بر ضرورت توسعه گردشگری سبز و سرمایه‌گذاری پایدار در حوزه گردشگری تأکید می‌کند و می‌گوید: «ایران به‌عنوان کشوری با اقلیم خشک و کم‌آب، همواره در طول تاریخ با کمبود منابع آبی مواجه بوده و ایرانیان با بهره‌گیری از دانش بومی، خود را با شرایط طبیعی وفق داده‌اند. استفاده از قنات‌ها و سرداب‌ها نمونه‌ای از این انطباق تاریخی است که به کاهش تبخیر سطحی و مدیریت پایدار منابع آب کمک کرده است.»

مسائلی معتقد است: «با وجود هشدارهای متعدد درباره بحران‌های اقلیمی، اقدامات وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری در زمینه توسعه گردشگری سبز و هتل‌های پایدار هنوز محدود و ناکافی است. ما نیازمند بازاندیشی جدی در نحوه طراحی و احداث تأسیسات اقامتی و جذب گردشگر هستیم تا آثار زیست‌محیطی ناشی از توسعه گردشگری به حداقل برسد.»

بحران‌های اقلیمی و ضرورت بازتعریف گردشگری

عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با اشاره به مشکلات کنونی ایران در حوزه محیط‌زیست می‌گوید: «کشور ما با بحران‌های متعددی روبه‌روست. کاهش شدید منابع آب، خشکیدن تالاب‌ها، فرونشست زمین و آلودگی هوا تهدیدهایی هستند که نه‌تنها کیفیت زندگی مردم را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند، بلکه بر جذابیت گردشگری کشور نیز اثرگذارند. ازدست‌دادن رودخانه‌ها و دریاچه‌ها به‌معنای ازدست‌رفتن جاذبه‌های طبیعی و کاهش تعداد گردشگران است. به‌عنوان مثال، رودخانه زاینده‌رود در اصفهان طی سال‌های اخیر با کاهش شدید سطح آب مواجه شده است. این موضوع باعث شده رتبه اصفهان در جذب گردشگر به‌مراتب کاهش یابد و تأثیر مستقیمی بر صنعت گردشگری محلی داشته باشد. مشابه این وضعیت در دریاچه ارومیه و دیگر مناطق کشور قابل‌مشاهده است.»

او با بیان اینکه محدودیت منابع‌طبیعی، به‌معنی نیاز به بازتعریف محصولات گردشگری است، می‌گوید: «محصولات گردشگری باید به‌گونه‌ای طراحی شود که کاهش زباله، امکان بازیافت، بسته‌بندی قابل‌بازگشت به طبیعت و تفکیک ضایعات را شامل شود. همچنین، باید با مشارکت محلی و ایجاد نوآوری و ابداعات در فرایند تولید محصولات گردشگری، اثرات محیطی را به حداقل برسانیم.»

گردشگری بین‌المللی و فشار بر محیط‌زیست

مسائلی درباره وضعیت گردشگری بین‌المللی در جهان می‌گوید: «در سال ۲۰۱۵، نزدیک به یک میلیارد گردشگر بین‌المللی سفر کردند و پیش‌بینی سازمان جهانی گردشگری این بود که تا سال ۲۰۲۴، این عدد به یک و نیم میلیارد برسد. اما واقعیت این بود که در سال ۲۰۱۹، یعنی پنج سال زودتر از پیش‌بینی، جهان با گردشگری بیش از یک و نیم میلیارد نفر مواجه شد. این رشد سریع نشان‌دهنده فشار بالای گردشگری بر منابع‌طبیعی و محیط‌زیست است.»

او با اشاره به اثرات زیست‌محیطی گردشگری می‌گوید: «حدود ۱۰ درصد از تولید گازهای گلخانه‌ای جهان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به صنعت گردشگری و صنایع وابسته مانند صنایع‌ غذایی، حمل‌ونقل و تأسیسات اقامتی مرتبط است. این واقعیت نشان می‌دهد رشد سریع گردشگری بدون توجه به پایداری محیطی می‌تواند به افزایش آلودگی و تخریب منابع‌طبیعی منجر شود. با توجه به این شرایط، توسعه گردشگری سبز و سرمایه‌گذاری پایدار بیش از هر زمان دیگری ضروری است. گردشگری سبز به‌معنای ایجاد تأسیسات اقامتی و خدمات گردشگری است که کمترین اثر زیست‌محیطی را داشته باشند و مصرف انرژی، تولید گازهای گلخانه‌ای و پسماند را به حداقل برسانند.»

او به تجربیات جهانی هم اشاره می‌کند: «در سال ۲۰۲۳ تمرکز جهانی بر گردشگری سبز و سرمایه‌گذاری پایدار افزایش پیدا کرد. سازمان جهانی گردشگری و بانک جهانی مکانیزم‌هایی برای تأمین مالی پروژه‌های گردشگری پایدار ایجاد کردند تا از همان ابتدا طراحی و احداث هتل‌ها و دیگر تأسیسات گردشگری براساس اصول کاهش انتشار کربن و حفاظت از محیط‌زیست انجام شود.»

استراتژی‌های گردشگری سبز و نقش دولت

ارشک مسائلی درباره اقدامات ایران در زمینه گردشگری سبز می‌گوید: «در حال حاضر، وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری اقدامات اولیه‌ای در این زمینه انجام داده است. به‌عنوان مثال، هتل‌هایی که مسیر گردشگری سبز را دنبال می‌کنند، امسال گواهینامه رعایت استانداردهای گردشگری سبز دریافت می‌کنند. این اقدام یک گام مثبت در مسیر توسعه پایدار است، اما به‌تنهایی کافی نیست. برای دستیابی به گردشگری پایدار، لازم است تمامی بخش‌های کشور از جمله صنعت انرژی، حمل‌ونقل و صنایع مرتبط با گردشگری، همکاری و هماهنگی داشته باشند. منابع خام کشور باید به‌گونه‌ای استفاده شود که افزایش دمای اتمسفر، تخریب محیط‌زیست و تولید پسماندهای صنعتی به حداقل برسد. در کنار آن، سرمایه‌گذاری سبز و توسعه ظرفیت انسانی و رفاه جامعه باید مدنظر قرار گیرد.»

مسائلی همچنین درباره راهکارهای مقابله با بحران آب در گردشگری معتقد است: «ازدست‌رفتن تالاب‌ها، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها به‌معنای ازدست‌رفتن جاذبه‌های طبیعی و کاهش گردشگر است. برای حفظ گردشگری در بحران آب، لازم است فرایند تولید محصول گردشگری بازتعریف شود. کاهش زباله، بازیافت، استفاده از بسته‌بندی قابل‌بازگشت به طبیعت، تفکیک ضایعات و مشارکت محلی از جمله اقدامات ضروری است. همچنین، ایجاد نوآوری و ابداعات دیجیتال در گردشگری می‌تواند به افزایش رقابت‌پذیری و رفاه جامعه کمک کند.»

او بر این باور است که: «گردشگری سبز نه‌تنها ابزاری برای حفاظت از محیط‌زیست است، بلکه راهکاری استراتژیک برای حفظ جاذبه‌های طبیعی و ارتقای کیفیت زندگی مردم محسوب می‌شود. اگر این اقدامات به‌شکل منسجم و هماهنگ انجام شود، می‌توانیم هم گردشگری پایدار داشته باشیم و هم اثرات مخرب بحران‌های اقلیمی را کاهش دهیم.»

مسائلی با تأکید بر اهمیت گردشگری سبز می‌گوید: «ایجاد هتل‌های سبز، توسعه تأسیسات پایدار، بازتعریف محصولات گردشگری و استفاده از ظرفیت‌های بومی و محلی می‌تواند ایران را به یکی از پیشروهای گردشگری پایدار در منطقه تبدیل کند. این مسیر نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف، سرمایه‌گذاری بلندمدت و تغییر نگرش‌هاست. اگر بخواهیم صنعت گردشگری ایران در آینده پابرجا بماند و از بحران‌های اقلیمی عبور کند، باید گردشگری سبز را به‌عنوان اولویت اصلی برنامه‌ریزی و توسعه قرار دهیم. تنها در این صورت می‌توانیم هم منابع‌طبیعی را حفظ کنیم و هم رفاه و رضایت گردشگران و جامعه محلی را تضمین کنیم.»

توسعه گردشگری سبز؛ راهکاری استراتژیک برای مقابله با بحران‌های اقلیمی در ایران

«محمد جهانشاهی»، دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و مسئول گردشگری سبز وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، با تأکید بر اهمیت توسعه گردشگری سبز در کشور، این حوزه را یکی از راهکارهای اساسی برای مدیریت بحران‌های اقلیمی ایران معرفی کرد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «در سه دهه اخیر تغییراقلیم آثار و علائم خود را در تمامی بخش‌ها نشان داده است. مصرف انرژی در ایران در ۲۰ سال گذشته بیش از ۱۰ برابر افزایش یافته و این درحالی‌است که افزایش راندمان هم‌سو با مصرف نبوده است. امروز تمام ۳۱ استان کشور با خشکسالی مواجه هستند و شدت آتش‌سوزی‌ها، بیابان‌زایی و مهاجرت‌ها به‌وضوح نشان‌دهنده اثرات این بحران‌ها است.»

او با اشاره به نقش گردشگری در تغییراقلیم، می‌گوید: «گردشگری یکی از بخش‌های تأثیرگذار و درعین‌حال آسیب‌پذیر در برابر تغییراقلیم است. بیش از یک میلیارد و ۲۳۰ میلیون نفر سالانه سفرهای بین‌المللی انجام می‌دهند و این جمعیت گسترده بخش قابل‌توجهی از خدمات حمل‌ونقل، اقامت، پذیرایی و سایر خدمات گردشگری را مصرف می‌کند. اگر زنجیره خدمات گردشگری به‌سمت بهبود کیفیت، افزایش راندمان و رعایت شاخص‌های پایداری حرکت کند، می‌تواند اثرات مثبت زیادی بر محیط‌زیست داشته باشد.»

جهانشاهی درباره سهم بخش‌های مختلف گردشگری در تغییراقلیم معتقد است: «بیشترین سهم مربوط به حوزه حمل‌ونقل و هتل‌ها است. در دنیا توجه جدی به حمل‌ونقل سبز، هتل‌های سبز و خدمات گردشگری دوستدار محیط‌زیست شده است. حتی پلتفرم‌های بزرگ رزرو اقامت، بخش‌های کم‌مصرف و سبز را برای مشتریان مشخص می‌کنند. بیش از ۷۰ درصد مشتریان این پلتفرم‌ها برای انتخاب محل اقامت، توجه به شاخص‌های زیست‌محیطی را ملاک قرار می‌دهند.»

دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی معتقد است: «در ایران سرعت تغییرات بسیار کند است. بسیاری از هتل‌های کشور بیش از ۵۰ سال قدمت دارند و بیش از ۵۰ درصد از آنها حداقل ۳۰ سال عمر دارند. ساختمان‌های قدیمی مصرف بالای انرژی دارند و راندمان پایین آنها باعث افزایش هزینه‌ها و فشار بر منابع‌طبیعی می‌شود. این شرایط باعث شده است بهینه‌سازی مصرف منابع در هتل‌ها و سایر مراکز اقامتی کشور به‌طور جدی پیگیری نشود.»

بحران آب و ضرورت بهینه‌سازی مصرف در گردشگری

به باور جهانشاهی هتل‌ها و اقامتگاه‌ها بخش‌های پرمصرف هستند و مصرف بالای آب و انرژی در این مراکز هنوز به‌صورت فراگیر بهینه‌سازی نشده است. او می‌گوید: «مطالعات نشان می‌دهد با انجام اقدامات ساده مدیریتی، می‌توان مصرف آب و انرژی را حداقل ۱۰-۱۵ درصد کاهش داد و درصورت استفاده از تجهیزات پیشرفته، این کاهش تا ۳۰ درصد هم امکان‌پذیر است.» به‌باور او، گردشگری سبز و هتل‌های سبز باید نه‌تنها در مصرف منابع بلکه در مسئولیت اجتماعی، مدیریت پسماند و حفظ محیط‌زیست حساسیت نشان دهند.

دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی به اقدامات اخیر وزارت میراث‌فرهنگی اشاره می‌کند و می‌گوید: «اولین دوره اعطای نشان سبز هتل‌های کشور با شاخص‌های مصرف آب، انرژی، پسماند و مسئولیت اجتماعی برگزار شد. در این دوره ۵۵ هتل شرکت کردند و ۱۲ هتل موفق به دریافت نشان سبز شدند. این اقدام باعث ایجاد حساسیت بیشتر در صنعت گردشگری و تشویق به رعایت شاخص‌های پایداری شده است.» به‌گفته او، بررسی یکصد هتل در پنج اقلیم کشور نشان داد نزدیک به ۸۰ درصد از آنها به‌دلیل عایق‌کاری نشدن موتورخانه و نبود سرویس‌های دوره‌ای، هزینه اضافی حدود ۱۰ درصدی را متحمل می‌شوند. این نشان‌دهنده ظرفیت بالای بهینه‌سازی مصرف در هتل‌ها و ضرورت ورود جدی به این حوزه است.

لزوم حفاظت از مقاصد گردشگری و پایداری محیط‌زیست

جهانشاهی با تأکید بر ضرورت حفاظت از منابع گردشگری می‌گوید: «بسیاری از مقاصد محبوب گردشگری به‌دلیل فشار اکولوژیک در معرض آسیب قرار دارند. در دنیا کشورهای پیشرفته برای مدیریت پایدار سواحل، استانداردهایی مانند پرچم آبی دارند که رعایت آن شامل حفظ محیط‌زیست، بهداشت و ایمنی گردشگران است. ترکیه، به‌عنوان نمونه موفق، بیشترین پرچم‌های آبی دنیا را در سواحل آنتالیا دارد و به‌صورت سیستماتیک کیفیت مقاصد گردشگری خود را مدیریت می‌کند.»

به‌گفته او، در ایران بسیاری از مناطق طبیعی از جمله سواحل، دریاچه‌ها، جنگل‌ها و کوه‌ها تحت فشار شدید قرار دارند. هرگونه تخریب این منابع باعث کاهش کیفیت محصول گردشگری کشور و کاهش جذابیت مقاصد می‌شود.

جهانشاهی معتقد است: «آتش‌سوزی‌های گسترده در جنگل‌ها، فرونشست زمین و تخلیه روستاها باعث تهدید دانش بومی و افزایش بیابان‌زایی شده است. بیش از ۱۳۰ نقطه کانون بیابان‌زایی در کشور شناسایی شده و این وضعیت ضرورت توجه فوری به مدیریت منابع‌طبیعی و گردشگری سبز را نشان می‌دهد.»

او با اشاره به نقش صنعت گردشگری در آینده کشور می‌گوید: «هر کس در هر بخش از گردشگری باید حساسیت خود را نسبت به مصرف بهینه منابع و حفاظت از محیط‌زیست نشان دهد. این حساسیت از محیط کسب‌وکار و رفتار حرفه‌ای آغاز می‌شود و شامل آموزش پرسنل و رعایت شاخص‌های پایداری است. استانداردهای جهانی مدیریت پسماند، انرژی و مصرف پایدار آب باید به‌صورت فراگیر در هتل‌ها و اقامتگاه‌ها رعایت شود و نظارت جدی بر اجرای آنها الزامی است.»

جهانشاهی معتقد است: «اگر امروز صنعت گردشگری کشور با حساسیت‌های زیست‌محیطی و توسعه پایدار گره نخورد، آینده این صنعت با هزینه‌های سنگین، خسارت‌ها و مشکلات فراوان روبه‌رو خواهد شد. توسعه گردشگری سبز تنها راهکار عملی برای حفظ منابع‌طبیعی، کاهش اثرات تغییراقلیم و تضمین پایداری گردشگری کشور است.»

با توجه به شدت بحران‌های اقلیمی و فشار روزافزون بر منابع‌طبیعی، روشن است که آینده گردشگری ایران تنها در چارچوب توسعه سبز و پایدار قابل تضمین است. بازتعریف محصولات گردشگری، بهینه‌سازی مصرف منابع، کاهش تولید پسماند، استفاده از فناوری‌های نوین و مشارکت فعال جامعه محلی، نه‌تنها به حفظ جاذبه‌های طبیعی و تاریخی کمک می‌کند بلکه ظرفیت رقابت‌پذیری و رفاه اقتصادی کشور را افزایش می‌دهد. سرمایه‌گذاری هدفمند در هتل‌ها و خدمات گردشگری سبز، همراه با نظارت مستمر و رعایت استانداردهای جهانی، می‌تواند چرخه توسعه گردشگری را با کمترین اثرات مخرب زیست‌محیطی هم‌سو کند و ایران را به یک نمونه موفق در منطقه برای مدیریت بحران‌های اقلیمی و توسعه پایدار گردشگری تبدیل کند.