امسال فستیوال کاتارا از ۲۷ نوامبر آغاز شده است و تا ۱۸ دسامبر در ساحل جنوبی دهکده کاتارا در دوحه ادامه خواهد داشت. این جشنواره فضایی برای گردهمایی فرهنگ‌ها، هنرها و سنت‌های دریایی مختلف از کشورهای منطقه فراهم کرده و فرصتی است تا بازدیدکنندگان از سراسر جهان با سنت‌های دریایی کشورهای حاشیه خلیج‌فارس آشنا شوند. در پانزدهمین دوره کاتارا کشورهای قطر، عمان، کویت، بحرین، امارات، هند، زنگبار (تانزانیا)، کنیا، عراق و سنگال شرکت دارند. هر کشور به معرفی و نمایش میراث دریایی خود می‌پردازد. تاریخ دریانوردی ایران اما در این فستیوال غایب است. امسال ایران در بخش صنایع‌دستی و خوراک در این رویداد شرکت کرده، اما در بخش شناورهای چوبی حاضر نیست؛ درحالی‌که تاریخ دریانوردی ایران و همچنین مهارت ساخت شناورهای سنتی از جمله لنج‌های چوبی پیشینه‌ای قابل‌توجه دارند.

برگزاری فستیوال کاتارا می‌تواند تلنگری باشد برای حاکمیتی که سال‌هاست بر توسعه اقتصاد و گردشگری دریامحور تأکید دارد، اما راه فرهنگی این توسعه را چندان مد نظر قرار نمی‌دهد. مرور جزئیات برگزاری فستیوال کاتارا می‌تواند روشن کند که چرا ساحل‌نشینان جنوبی خلیج‌فارس برای گردآوری دانش، مهارت‌ها و سنت‌های دریانوردی در خلیج‌فارس برنامه دارند و ایران به‌راحتی از کنار تمام این فرصت‌ها عبور کرده است.

هم تکنولوژی هم سنت

همسایگان جنوبی خلیج‌فارس در سال‌های اخیر با شتابی قابل‌توجه به‌سوی تکنولوژی و فناوری‌های نو، تعامل با جهان و تغییرات زیربنایی رفته‌اند. برگزاری رویدادهای متعدد بین‌المللی، از جام‌جهانی گرفته تا اکسپو و جیتکس در قطر و عربستان و امارات از مصادیق این سیاست‌هاست. همین کشورها درعین‌حال توجه ویژه‌ای هم به سنت‌هایشان دارند. فستیوال کاتارا در سواحل خلیج‌فارس در قطر نمود عینی همین موضوع است و نشان می‌دهد قطر علاوه‌بر همراهی با تحولات روز دنیا، توجه به میراثش را هم مد نظر دارد.

Gulf Magazine در گزارشی که درباره فستیوال کاتارا تهیه کرده، از بازگویی روایت‌های دریا توسط ملوانان کهنه‌کار قطری گفته است؛ «ملوانان پیشکسوت و غواصان مروارید تجربیاتشان از غواصی در اعماق دریا بدون تجهیزات مدرن، خطرات و هیجان صید مروارید و ماه‌های طولانی دور ماندن از خانه و خشکی می‌گویند.» این همان ثبت تاریخ شفاهی است که نقش مهمی در حفظ عناصر میراث ناملموس دارد. توجه به کودکان و آشنایی آنها با این سنت‌ها نیز یکی از بخش‌های مهم فستیوال است. «بچه‌ها می‌توانند در کارگاه‌هایی شرکت کنند که در آنها قایق‌های کوچک می‌سازند، با بخش‌های مختلف دُوْ آشنا می‌شوند، گره‌های مورد استفاده ملوانان را یاد می‌گیرند و به داستان‌ها و موسیقی‌های دریانوردان گوش می‌دهند.»

پیش از آنکه پای نفت به خاورمیانه باز شود، اقتصاد این منطقه با همین قایق‌های چوبی کوچک و بزرگ که هر کدام نام و کاربری متفاوتی دارند، می‌چرخید. کشورهای جنوبی خلیج‌فارس سال‌هاست به این نتیجه رسیده‌اند که نفت ثروت همیشگی نیست و باید راه‌های دیگری هم برای تعامل با جهان و نقش داشتن در اقتصاد دنیا پیدا کنند؛ روزی با تکنولوژی و روزی با میراث فرهنگی.

قایق‌های بادبانی در طول جشنواره در امتداد ساحل پهلو می‌گیرند و بازدیدکنندگان از نزدیک با ساختار، نگهداری و مهارت‌های ساخت دُوْ آشنا می‌شوند و با ملوانان، جاشوها و سازندگان قایق‌ها صحبت می‌کنند. برگزارکنندگان برنامه این فضا را فرصتی مغتنم برای آشنایی با مهارت‌های سنتی‌ای می‌دانند که به‌آرامی در دنیای مدرن در حال کمرنگ شدن است. آنها به‌دنبال حفظ و نمایش میراث دریایی خلیج‌فارس، آموزش نسل‌های جدید و ایجاد دیپلماسی فرهنگی میان کشورهای همسایه هستند.

این فستیوال بخش‌های مختلفی دارد؛ از نمایش صنایع‌دستی و خوراک کشورهای شرکت‌کننده در پاویون‌ها تا تأکید بر معرفی سنت‌ها و مهارت‌های دریایی هر کشور؛ برپایی سخنرانی‌ها و نشست‌های تخصصی درباره تاریخ دریانوردی منطقه؛ نمایش ابزار تاریخی صیادی، غواصی و صید مروارید؛ اجرای موسیقی و رقص محلی در قایق‌های بادبانی؛ معرفی و اجرای آیین‌های سنتی مربوط به صید و غواصی. پرفورمنس‌های هنری مرتبط با میراث دریانوردی نیز از دیگر برنامه‌های فستیوال کاتارا است و مسابقات سنتی قایقرانی (پارویی و بادبانی) یکی از محبوب‌ترین بخش‌های آن است. ملوانان ماهر با قایق‌های چوبی در خلیج‌فارس مسابقه می‌دهند و جمعیت در امتداد ساحل آنها را تشویق می‌کنند. فستیوال کاتارا در ۱۵ دوره برگزاری تبدیل به یک جاذبه در شاخه گردشگری رویداد Event tourism در دنیا و خاورمیانه شده است، اما قطر تنها به همین فستیوال بسنده نکرده. سیاستگذاری‌های گردشگری نشان می‌دهد این کشور نگاه ویژه‌ای به توسعه گردشگری دریامحور دارد.

گردشگری دریامحور از حرف تا عمل

گردشگری دریامحور از شاخه‌های پرطرفدار گردشگری در دنیاست و قایق‌های سنتی یکی از ظرفیت‌های قابل‌توجه در این زمینه است. قطر نمونه موفق بهره‌برداری از این میراث‌فرهنگی در زمینه گردشگری است. در کنار کروزهای لوکسی که در سواحل قطر، میزبان گردشگران هستند، «dhow cruise»، برند قایق‌های چوبی قطری، هم دیده می‌شود. قایق‌سواری محصولی ثابت در بسته‌های گردشگری دوحه است. مسافران می‌توانند در قالب تورهای چندساعته، صرف شام روی دریا و تماشای غروب، سفری کوتاه با دُوْ را تجربه کنند. فضای داخلی قایق‌های چوبی با طراحی‌های ویژه برای گردشگران مناسب‌سازی شده‌اند. قطر در جریان برگزاری جام‌جهانی ۲۰۲۲ هوشمندانه برای معرفی این برند به مردم جهان برنامه‌ریزی کرد و حتی در طراحی یکی از ورزشگاه‌هایی که میزبان رقابت‌های جام‌جهانی بود، از قایق‌های سنتی الهام گرفت. ورزشگاه الجنوب در الوکره را «زاها حدید» با الهام از قایق‌های بادبانی دُوْ (dhow) طراحی کرده است. ورزشگاهی که هم در زمان افتتاح و هم در جریان جام‌جهانی توجه بسیاری از رسانه‌های دنیا را به خود جلب کرد.

قطری‌ها با احیا و بازسازی قایق‌های چوبی آن را به یک برند گردشگری تبدیل کردند. حالا «dhow cruise» نامی شناخته‌شده در صنعت گردشگری دنیا و یکی از نمادهای گردشگری قطر است. علاوه‌براین، در سال ۲۰۲۲ موزه سنتی دُوْ کاتارا هم در دوحه افتتاح شد، موزه‌ای که قایق‌ها و کشتی‌هایی را که در گذشته در منطقه خلیج‌فارس استفاده می‌شد، تجهیزات مربوط به حمل‌ونقل کالا، تجارت و سفر، ابزارهای غواصی، ابزارهای مورد استفاده ملوانان در گذشته را به نمایش گذاشته است.

برخورد قطر با میراث دریایی‌اش می‌تواند به‌عنوان الگویی موفق مورد مطالعه قرار گیرد. این کشور به‌دنبال معرفی خود به‌عنوان حافظ میراث دریایی خلیج‌فارس است و در این مسیر اقدامات اثرگذاری انجام داده که برگزاری فستیوال کاتارا تنها یکی از آنهاست. فستیوالی که جای ایران در بخش معرفی تاریخ و سنت‌های دریانوردی و حضور لنج ایرانی در مسابقات قایقرانی آن خالی است. هرچند ایران ظرفیت‌هایی دارد که خود می‌تواند برگزارکننده رویدادهایی مشابه در حوزه معرفی میراث دریایی باشد، اما گردشگری دریامحور در ایران تنها یک مفهوم کلی و انتزاعی است که مدام در حال تکرار شدن در تریبون‌هاست؛ مفهومی که به‌نظر می‌رسد گویندگانش هم از چندوچون به اجرا درآوردن آن اطلاعی ندارند. 

ایران ظرفیت‌های بالایی در گردشگری دریایی دارد، اما در زمینه سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و ترسیم نقشه راه، نه‌تنها نگاهی به ظرفیت‌های سنتی و میراث‌فرهنگی در این زمینه ندارد که پا را فراتر از خرید چند کروز مسافرتی از اروپا نگذاشته است. درحالی‌که لنج‌سازی در جنوب ایران ظرفیت بزرگی است که سال‌هاست سیاستگذاران فرهنگی اصرار بر غفلت از آن دارند.

یک دریا فاصله بین میراثی مشترک

تفاوت نگاه به میراث دریایی در دو سوی خلیج‌فارس فقط در امکانات یا سرمایه نیست. تفاوت اصلی در نوع نگاه به میراث و تاریخ یک سرزمین است. تفاوت در خلاقیت داشتن و سیاستگذاری صحیح برای معرفی سنت‌هاست. اهالی آن‌سوی خلیج‌فارس می‌دانند میراث‌فرهنگی، علاوه‌بر اینکه یک سرمایه ارزشمند به شمار می‌رود، ابزاری مؤثر برای تعامل، گسترش دیپلماسی فرهنگی و حتی رونق اقتصادی است.

ایران هنوز فرصت دارد روایت خود را از دریانوردی خلیج‌فارس بازآفرینی کند؛ به سراغ استادان و دریانوردان پیشکسوت برود، دانش و مهارت و تجربه‌شان را ثبت کند و فضایی برای بیان و انتقال این دانش به نسل بعد ایجاد کند، این میراث را به‌شکلی شایسته به جهان معرفی کند و بسیاری از فرصت‌های دیگر. اما این فرصت بی‌پایان نیست. هر سال که می‌گذرد، لنج دیگری به خاطره‌ها می‌پیوندند. استادکار دیگری از دنیا می‌رود. خاطرات دیگری کمرنگ می‌شوند و پرسشی که همچنان باقی می‌ماند، این است که تا کی قرار است میراثی که زمانی بخشی از هویت مردمان جنوب ایران بود، در بی‌برنامگی‌ها فراموش شود، درحالی‌که همسایگان ما میراثی مشابه آن را به سکویی برای نمایش و تقویت قدرت فرهنگی بدل کرده‌اند؟