محوطه باستانی جوبجی رامهرمز میان دو روستای جوبجی و دهیور در جنوب‌شرقی خوزستان قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این محوطه باستانی و همچنین، فعالیت کارخانه سنگ‌شکن و معدن شن و ماسه در مجاورت آن، از همان روزهای ابتدایی کشف نشانه‌ای تمدنی در این محدوده، باعث بروز چالش‌های متعددی شده است. در تمام این سال‌ها بارها تعرض به حریم جوبجی از سوی معدن‌کاران، اداره آب خوزستان و کشاورزان منطقه و ذی‌نفعان دیگر اتفاق افتاده. بارها مسئولان میراث‌فرهنگی اقدام به پیگیری حقوقی کرده‌اند، اما کاری از پیش نبرده‌اند. 

سال ۹۹ بود که چند نفر از نیروهای یگان حفاظت میراث‌فرهنگی توسط متعرضان به محوطه باستانی مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. در درگیری به‌وجودآمده لودرها ترانشه‌هایی که باستان‌شناسان برای مطالعات در محوطه باز کرده بودند را پر کردند. دادستان دستور بازداشت متخلفان را صادر کرد. پروژه مدتی متوقف شد و بخشی از تجهیزاتی که در محدوده محوطه باستانی بارگذاری شده بود، جمع‌آوری شد. اما حالا درست از همان نقطه قبل، دوباره پروژه را از سر گرفته‌اند. این‌بار اما شفافیت لازم در مورد مجریان پروژه وجود ندارد.

اقدام حقوقی میراث‌فرهنگی این‌بار به کجا می‌رسد؟

هر بار که کارخانه سنگ‌شکن یا معدن‌کاران به عرصه و حریم جوبجی تعرض کرده‌اند، اداره میراث‌فرهنگی استان از متخلفان شکایت کرده و پیگیری‌های حقوقی انجام داده، اما پس از مدتی دوباره همان داستان تکرار شده است. گویی قانون چندان هم نمی‌تواند حریف متجاوزان به حریم و عرصه جوبجی شود. این‌بار هم «محمد جوروند»، مدیرکل میراث‌فرهنگی خوزستان، به «پیام ما» می‌گوید: «معادنی که در نزدیکی محوطه باستانی جوبجی قرار دارند، قصد احداث جاده‌ای را در عرصه این محوطه داشتند که ما با اطلاع از شروع پروژه مخالفتمان را اعلام و شکایتی علیه متخلفان تنظیم کردیم و در حال حاضر به‌دنبال حکم قضائی هستیم.» 

او به اهمیت محوطه باستانی جوبجی اشاره می‌کند و می‌گوید برای بررسی‌های دقیق‌تر در روزهای آینده باز هم کارشناسان این اداره‌کل به جوبجی می‌روند و شرایط را از نزدیک بررسی می‌کنند. جوروند درباره اینکه پیگیری حقوقی در چه مرحله‌ای است، می‌گوید: «شکایت باید روالی را طی کند تا بتوانیم در مورد آن اطلاع‌رسانی کنیم. اما آنچه مسلم است، ما از شکایت صرف‌نظر نخواهیم کرد. طبق قانونی اگر تخریبی اتفاق افتاده باشد، متخلفان باید پاسخگو باشند و پروژه متوقف خواهد شد. ما در مورد محوطه‌های باستانی با کسی تعارف نداریم.»

باید دید این‌بار منع قانونی و قضائی چقدر می‌تواند کارساز باشد و بالاخره تکلیف عرصه و حریم جوبجی مشخص می‌شود یا نه. با اینکه برخی فعالان محلی به «پیام ما» گفته‌اند قرار است با سیاست بازنگری در حرایم، حریم جوبجی کوچک‌تر شود تا مانع قانونی از راه متخلفان برداشته شود، اما به‌گفته جوروند: «کارشناسانی که پیش‌ازاین محل پروژه را بررسی کرده‌اند، معتقدند این اقدامات درست در عرصه محوطه باستانی در حال وقوع است.» که در این‌صورت و براساس قوانین موجود، پروژه باید به‌سرعت و برای همیشه متوقف شود. 

درعین‌حال، این محوطه در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده و قانون حفاظت از آثار ملی هم شامل حال آن می‌شود. اما بعضی از اهالی دو روستای دهیور و جوبجی به «پیام ما» می‌گویند مجریان پروژه شبانه در حال پیش‌بردن کار هستند و هنوز پروژه متوقف نشده است. پروژه‌ای که به دستور دادستان در سال ۹۷ متوقف شده بود، حالا نزدیک به ۵۰ درصد پیش رفته است. به‌گفته مطلعین محلی: «هزینه ساخت این پل بدون تأیید کتبی یا شفاهی رسمی مراجع ذی‌صلاح، توسط پیمانکاران و معدن‌داران محلی تأمین شده است. گویا معدن‌داران با برخی از مسئولان و مدیران محلی به توافقاتی رسیده‌اند تا پروژه بدون مانع پیش رود. پس از رسانه‌ای شدن موضوع، اما پروژه ساخت پل شبانه و مستمر در حال پیشروی است.» کنشگران میراث‌فرهنگی رامهرمز معتقدند مجریان پروژه قصد دارند مخالفان ساخت پل و مراجع قانونی را در مقابل عمل انجام‌شده قرار دهند تا به‌اجبار به کوچک‌سازی حریم جوبجی تن دهند و مجوز احداث جاده ورودی را صادر کنند. به‌گفته آنها به‌رغم اعلام اداره‌کل میراث‌فرهنگی خوزستان مبنی‌بر پیگیری‌های قانونی برای توقف پروژه، کارگران همچنان مشغول کارند.

از منافع کشاورزان تا منافع ملی

درحالی‌که جاده‌سازی مرتبط با معدن مجاور محوطه جوبجی باعث نگرانی‌هایی درباره حفاظت این محوطه ارزشمند شده است، شنیده‌ها حکایت از آن دارد که نماینده رامهرمز در مجلس به کشاورزان وعده داده که منافعشان را تأمین کند و اجازه ندهد جاده دسترسی به معدن از زمین‌های آنها و از سمت «دوکوهک» و «پیرعزیز» عبور کند. این به آن معناست که این مسیر از حریم و عرصه جوبجی خواهد گذشت. 

حال سؤال اینجاست که مسئولان استانی کدام را در اولویت قرار خواهند داد؟ منافع کشاورزانی که با دادن زمین معوض مشکلاتشان حل می‌شود یا منافع ملی که با تردد ماشین‌آلات سنگین در عرصه جوبجی و تعرض به حریم آن به خطر خواهد افتاد. چنان‌که سالهاست به خطر افتاده و در مواردی هم منجر به آسیب به این محوطه شده است. حالا کنشگران محلی معتقدند اگر برخورد قاطعی صورت نگیرد، پروژه پل به اتمام خواهد رسید و جاده ورودی به آن از عرصه جوبجی عبور خواهد کرد. همین حالا هم تردد ماشین‌آلات سنگین در حریم و عرصه محوطه باستانی خلاف قانون است و به‌مرور به بخش‌هایی که هنوز توسط باستان‌شناسان کاوش نشده‌اند، آسیب می‌زند.

سابقه مطالعات باستان‌شناسی در جوبجی

سال ۱۳۸۶ فصل نخست کاوش در این محوطه منجر به کشف آرامگاهی از دوره عیلام نو شد. دو سال بعد و در گمانه‌زنی‌ها برای تعیین عرصه و حریم محوطه، آثاری از دوره عیلام تا دوران اسلامی به دست آمد. در مطالعات بعدی در این محوطه وسیع و مهم آثاری از دوره‌های عیلامی، هخامنشی و اشکانی به دست آمد. باستان‌شناسان این احتمال را می‌دهند که اگر مطالعات در این محوطه تداوم داشت، احتمال رسیدن به نشانه‌هایی از دوره ساسانی هم وجود داشت. 

سؤالات بسیاری برای باستان‌شناسان مطرح است که پاسخ آنها در جوبجی است. اما هنوز فرصت مطالعات گسترده‌تر در این محوطه از سوی وزارت میراث‌فرهنگی ایجاد نشده است. اما پیش از آن‌که باستان‌شناسان به این محوطه بازگردند، تخریبگران بازگشته‌اند تا اهدافشان را دنبال کنند.