نیما فریدمجتهدی

صدای بی‌نفسی شمال بلند نیست. زیر پوشش سبز هیرکانی و آبی کاسپین، گردوخاک استان‌های گیلان، مازندران و گلستان را بی‌نفس کرده است. آنچه استان‌های شمالی ایران یا استان‌های حاشیه جنوبی دریای کاسپین را از دیگر مناطق کشور متمایز می‌کند، افزون بر جغرافیا و چشم‌انداز متفاوت، هوای پاک آن‌ها بوده است. اهمیت این ویژگی در حوزه سلامت و بیماری‌های قلبی‌عروقی و ریوی نیز سابقه‌ای طولانی دارد. پیش از آنکه گردشگری سلامت و آسایش آب‌وهوایی مطرح شود، کم نبودند کسانی که به توصیه پزشکان به این منطقه مهاجرت می‌کردند و ساکن آن می‌شدند.

به مناسبت «روز جهانی کوهستان»

تصویر این روزهای برخی از مقاصد گردشگری ایران، کمی هولناک است. از سراب نیلوفر تا آبشار لاهیجان، از رودخانه سیاه‌درویشان و تالاب‌های مختلف، از خشکی دریاچه الندان تا زاینده‌رود. بخشی از این وضعیت ناشی از فعالیت‌های انسانی است، اما نقش تغییراقلیم و اثرات آن در این وقایع روشن است. گردشگری یکی از حوزه‌هایی است که بیشترین تأثیر را از شرایط آب‌وهوایی می‌گیرد. در کشوری مثل ایران، که تلاش دارد سهم گردشگری در اقتصاد افزایش یابد، تغییراقلیم می‌تواند به‌شدت این بخش را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ چه گردشگری داخلی و چه ورودی. اقلیم، هم به‌عنوان جاذبه‌ای طبیعی و عامل شکل‌دهنده دیگر جاذبه‌ها، نقش مهمی در تجربه سفر دارد.

میراث طبیعی باغ گیاه‌شناسی لاهیجان

توده کوهستانی «سُماموس» مرتفع‌ترین کوه استان گیلان و یکی از قلل شاخص البرز غربی است. موقعیت خاص این کوه و قرارگیری‌اش در جوار دریای کاسپین و آزاد بودن سه جبهه آن از بدنه البرز، منظری شگفت‌انگیز برای آن ایجاد کرده‌ و نزدیک‌ترین قله بالای سه هزار متر به دریای کاسپین به‌شمار می‌رود. نفوذ هرروزه رطوبت به‌شکل مه و ابر، حجم قابل‌توجه بارش، گستره جنگل‌های هیرکانی بر بخش بزرگی از دامنه‌ها، اینجا را به یکی‌ از کانون‌های تنوع‌زیستی تبدیل کرده‌ است. یکی از جنبه‌های زمین‌شناسی پرارزش این توده کوهستانی، رخنمون سازند کنگلومرای جواهرده (ژوراسیک) است. فقط در محدوده گیلانی این مجموعه کوهستانی ۶۹۳ چشمه شناسایی و در میانه تمامی شگفتی‌های این کوه، تاکنون دو گونه گیاهی اندمیک در آن «هزار خار سُماموسی یا هزار خار رامسری» و «گوش‌خری سُماموسی» شناسایی شده ‌است. ارزش‌های زیستی و جغرافیایی این منطقه سبب شده است یک اثر طبیعی ملی، یک منطقه حفاظت‌شده و یک منطقه شکارممنوع در دامنه‌های این کوه ثبت شود. علاوه‌براین، این مجموعه کوهستانی در سال ۱۳۹۸ به شماره ۶۸۴ در فهرست میراث طبیعی کشور ثبت شد.

پهنه آبی خزر برای بسیاری از مردم ایران فراتر از پدیده‌ای طبیعی، بخشی از حافظه اجتماعی آنهاست. دریای کاسپین، اثر عمیقی بر محیط‌زیست پیرامونش دارد. مطالعات نشان داده است اگر این دریا نبود بارش‌های استان‌های ساحلی به‌ویژه گیلان و مازندارن ۶۰ درصد کاهش می‌یافت. رطوبت و اعتدال دمایی در همراهی با البرز رخ می‌دهد که همچون مانعی، تکمیل‌کننده اثر دریا است. دیر نبوده زمانی که پیشروی دریای کاسپین، کابوس مردمان ساحل‌نشین بود. این روزها اما دریا کاهش سطح تراز و پس‌رَوی را پی گرفته است. سال‌هاست گمانه‌های زیادی درباره علت این روند معرفی می‌شود‌ و هنوز استدلال یکسانی مطرح نشده است؛ احتمالاً به این دلیل که زیر سایه درون‌گرایی شوروری سابق، تعامل شفافی میان محققان این منطقه وجود ندارد. از علت پس‌روی دریا که بگذریم، چگونگی رفتار در مقابل این پدیده اولویت دارد.

تاب‌آوری، توانایی جوامع برای مقابله و بازیابی از بحران‌ها، امروز بیش از هر زمان دیگری حیاتی است. تغییراقلیم و فشارهای اجتماعی-اقتصادی ناشی از آن نشان می‌دهد تقویت ظرفیت‌ها و مشارکت ذی‌نفعان برای ساختن آینده‌ای پایدار و مقاوم، ضروری است. سندی که به‌تازگی در مورد تاب‌آوری در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا منتشر شده، حاوی نکات ارزشمندی پیرامون تاب‌آوری اقلیمی در شرایط گرمایش جهانی و تغییراقلیم است که توسط بنیاد صلح کارنگی منتشره شده است. فارغ از تأیید یا تکذیب اهداف این بنیاد بین‌المللی که بدون شک در برهه‌هایی با سیاست‌های ایالات متحده آمریکا هم‌راستاست، با توجه محدوده اطلاعاتی که در این سند آمده است و انتقال مجموعه تجریبات مطرح‌شده می‌تواند گشایشی پیرامون تاب‌آوری اقلیمی از دیدگاه اجتماعی و انسانی باشد.