گاردین دیروز در گزارشی خبر از فروش گسترده آثار باستانی پالمیرا و دیگر محوطه‌های باستانی و تاریخی سوریه در فیسبوک داده است. «ویلیام کریستو» در این گزارش نوشته بعد از سقوط اسد فروش آثار تاریخی در سوریه افزایش پیدا کرده. او وضعیت امروز پالمیرا را توصیف کرده و نوشته است: «حفره‌هایی به عمق سه متر زمین پالمیرا را پر کرده‌اند.» غارتگران شب‌ها به سراغ پالمیرا می‌آیند، گورهای چندهزارساله را به سودای کشف طلا و گنجینه‌های باستانی باز می‌کنند و وقتی هوا روشن می‌شود، می‌توان رد پایشان را در گودال‌هایی که حفر کرده‌اند، دنبال کرد.

«محمد الفارس»، ساکن پالمیرا و فعال سازمان غیردولتی «میراث برای صلح»، در کنار بقایای یکی از قبرهای باستانی که غارتگران بیرون آورده بودند، به گاردین گفته: «این لایه‌ها اهمیت دارند. وقتی قاچاقچیان آنها را بدون رعایت اصول حفاری می‌کنند، ترتیب آنها را به‌هم می‌ریزد و دیگر از منظر باستان‌شناسی قابل‌مطالعه نیستند.»

بازار سیاه آثار تاریخی در فضای مجازی

کریستو در بخش دیگر گزارش خود از افزایش حفاری‌ها و خریدوفروش آثار تاریخی نوشته است: «پالمیرا تنها سایت باستانی تهدیدشده در سوریه نیست. کارشناسان می‌گویند قاچاق آثار باستانی سوریه پس از سقوط بشار اسد در دسامبر به اوج رسیده است و این تهدید بزرگی برای میراث‌فرهنگی این کشور است. طبق گزارش پروژه تحقیقاتی «قاچاق آثار باستانی و انسان‌شناسی میراث» (ATHAR) که بازارهای سیاه آثار باستانی را آنلاین پیگیری می‌کند، تقریباً یک‌سوم از یک‌هزار و ۵۰۰ مورد ثبت‌شده خرید‌وفروش آثار مربوط به میراث‌فرهنگی سوری از ۲۰۱۲ تا امروز، از دسامبر گذشته انجام شده است.»

«امیر العظم»، استاد تاریخ خاورمیانه دانشگاه شاونی در ایالت اوهایو و یکی از مدیران پروژه ATHAR، به گاردین گفته: «زمانی که رژیم اسد سقوط کرد، شاهد جهش بزرگ و بی‌سابقه‌ای در غارت‌ آثار تاریخی بودیم. به‌دلیل اینکه تمام محدودیت‌هایی که پیش‌تر وجود داشت، از بین رفته بود. سقوط دستگاه امنیتی، به‌همراه فقر گسترده، باعث شده است افراد به‌دنبال طلا و آثار باستانی بروند. سوریه در قلب هلال حاصلخیز قرار دارد، جایی که نخستین تمدن‌ها شکل گرفت. موزاییک‌ها، مجسمه‌ها و آثار باستانی بسیاری در این منطقه وجود دارد که از نظر کلکسیونرها و موزه‌های غربی بسیار ارزشمند است.»
«کیتی پاول»، یکی دیگر از مدیران پروژه ،ATHAR می‌گوید: «در سه یا چهار ماه اخیر، بزرگترین موج قاچاق آثار باستانی را شاهد بودیم، تابه‌حال در هیچ کشوری شاهد چنین حجم گسترده‌ از غارت آثار تاریخی نبوده‌ایم.» در پروژه ATHAR، به‌طور مداوم آثار باستانی قاچاق‌شده از خاورمیانه بر بستر آنلاین پیگیری می‌شود و پایگاه داده‌ای تهیه شده که بیش از ۲۶ هزار اسکرین‌شات، ویدئو و عکس از معاملات آنلاین آثار تاریخی و باستانی سوریه از سال ۲۰۱۲ به‌بعد در آن ثبت شده است. به‌گفته پاول، «آثار باستانی در ماه‌های اخیر با سرعت بالایی به فروش می‌رسند. پیش‌ازاین، فروش یک موزاییک از رقه ممکن بود یک سال طول بکشد، اما حالا موزاییک‌ها در عرض دو هفته به فروش می‌رسند.»

رونق بازار فلزیاب‌ها 

دولت جدید از غارتگران خواسته آثار باستانی را تحویل دهند و جوایز نقدی دریافت کنند. از طرفی هم اعلام کرده که متخلفان و تخریبگران آثار تاریخی ممکن است تا ۱۵ سال زندانی شوند. بااین‌حال، دولت مستقر در سوریه بیشتر بر بازسازی زیرساخت‌های اصلی کشور متمرکز است و کنترل کمی بر اوضاع میراث‌فرهنگی دارد، ضمن اینکه منابع و بودجه لازم برای حفاظت از آثار باستانی را ندارد و همین موضوع، دست غارتگران را برای تخریب و تاراج آثار تاریخی باز گذاشته است. گزارش گاردین از رونق بازار فلزیاب‌ها و استقبال کسانی که با مشکلات عدیده مالی مواجهند، از این دستگاه‌ها می‌گوید. دستگا‌ه‌هایی که با قیمت حدود دو هزار دلار عرضه می‌شوند و به خریداران وعده پیدا کردن گنجینه‌هایی از سکه‌های طلا و نقره را در زمین سوخته سوریه می‌دهند.

اما تمام حفاران غیرمجاز در این کشور جنگ‌زده، تنها با دستگاه فلزیاب و کلنگ و تیشه به سراغ محوطه‌های باستانی نمی‌روند، بلکه هستند گروه‌هایی که به‌شکلی سازمان‌یافته و با ماشین‌آلات سنگین، حفاری‌های عمیق در مناطق خاص انجام می‌دهند. یک شاهد عینی اعلام کرده است در محوطه باستانی «تل شیخ‌علی» در شهر سلمیه شاهد حضور ماشین‌های سنگین حفاری بوده که به‌شکل شبانه‌روزی و به سودای کشف آثار تاریخی حفره‌هایی به عمق بیش از پنج متر ایجاد کرده و این محوطه باستانی را تخریب کرده‌اند. موزاییک‌هایی که به‌شکل کامل و سالم از برخی سایت‌های تاریخی و باستانی کشف شده است، نشان‌ می‌دهد برخی از گروه‌های حفاری به‌شکلی کاملاً حرفه‌ای عمل می‌کنند.  

فیسبوک بازار امن دلالان آثار تاریخی

داستان پالمیرا و محوطه‌های باستانی همجوارش اما وجه پرغصه‌تری هم دارد: «پس از بیرون آوردن آثار باستانی از زمین، این آثار به‌سرعت به‌صورت آنلاین عرضه می‌شوند. کارشناسان می‌گویند فیسبوک به هاب اصلی فروش آثار باستانی قاچاق تبدیل شده است. دلالان آثار باستانی و حفارانی که در محوطه‌ای باستانی مشغول کارند، در گروه‌های عمومی و خصوصی از سکه‌های باستانی و موزاییک‌های کامل تا مجسمه‌های سنگی سنگین را به بالاترین قیمت پیشنهادی می‌فروشند. یک جست‌وجوی ساده در فیسبوک با عبارت «آثار باستانی سوریه برای فروش» به زبان عربی بیش ا‌ز ۱۲ گروه فیسبوک را نشان داد که به تجارت آثار فرهنگی مشغول‌اند و بسیاری از آنها عمومی هستند.»

این فعالیت در فیسبوک اما تخلف آشکار است. در سال ۲۰۲۰ فیسبوک فروش آثار باستانی تاریخی را در پلتفرم خود ممنوع و اعلام کرد هر محتوای مربوط به این موضوع را حذف می‌کند. بااین‌حال، به‌گفته پاول، این نظارت وجود ندارد و مستندات نشان می‌دهد خریدوفروش آثار تاریخی در این پلتفرم بازار گرمی دارد. از طرفی پاول تأکید کرده است: «قاچاق اموال فرهنگی در دوران جنگ جرم است و درحقیقت فیسبوک به‌عنوان وسیله‌ ارتکاب جرم عمل می‌کند. گردانندگان فیسبوک می‌دانند که این مشکل وجود دارد، اما کاری نمی‌کنند.» نماینده‌ متا، که فیسبوک زیر نظر آن اداره می‌شود، سؤال گاردین را برای توضیح در این زمینه بی‌پاسخ گذاشته است؛ درحالی‌که گروه‌های فعال دلالان آثار تاریخی و باستانی از فیسبوک به‌عنوان بستر فعالیت خود استفاده می‌کنند و این پلتفرم غارتگران را به شبکه‌های مافیایی متصل می‌کند تا آثار را به اردن و ترکیه منتقل کنند و از آنجا به خریداران اصلی در سراسر دنیا ارسال کنند. پس از ۱۰ تا ۱۵ سال، این آثار در حراج‌های قانونی ارائه می‌شوند، جایی که کلکسیونرها و موزه‌های اروپا و امریکا خریداران آثار آن هستند.

امیر العظم معتقد است با وضعیت اقتصاد سوریه و اینکه حدود ۹۰ درصد مردم در فقر زندگی می‌کنند، نمی‌توان غارت این آثار را در این کشور کنترل کرد، اما آنچه قابل‌ کنترل و پیگیری است، تقاضای این آثار در بازار جهانی توسط دولت‌های اروپایی و آمریکاست.

فارِس هنوز با تغییرات و تخریب‌های شهر زادگاهش کنار نیامده است. او در ماه دسامبر پس از سال‌ها آواره شدن به پالمیرا بازگشته و با سنگ‌های شکسته در پای قوس پیروزی دوران روم و تخریب چهره‌های حکاکی‌شده‌ در مقبره سه برادر روبه‌رو شده، اینها برای او ردپای داعش است که در زادگاهش جا مانده است. حالا شب‌ها گروه‌های مردمی در پالمیرا نگهبانی می‌دهند. فارِس و دیگر ساکنان این شهر باستانی مراقب‌اند تا غارتگران، باقیمانده‌ این محوطه ارزشمند باستانی را که در یک‌دهه اخیر غارت شده، از دست حفاران غیرمجاز حفظ کنند.