کدام راه برای بحران آب بهتر است؟

کمبود آب در ایران، به‌ویژه در مناطق خشک مرکزی که اکثریت جمعیت در آن ساکن هستند، یک مسئله حیاتی است. دو روش پیشنهادی برای پرداختن به این موضوع عبارتند از: جابه‌جایی جمعیت انبوه به‌سمت مناطق ساحلی در امتداد سواحل خلیج فارس و دریای مکران و انتقال آب شیرین‌شده به مناطق خشک مرکزی. هر روش دارای مزایا و چالش‌های خاص خود است که باید مورد ارزیابی قرار گیرد. این روش‌ها در پرسش رئیس‌جمهور، پزشکیان، نیز در ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۳ در جست‌وجوی راه‌حل درازمدت بحران آب در ایران مطرح شد.

جابه‌جایی جمعیت‌ها به مناطق ساحلی می‌تواند از نظر تئوری فشار بر منابع آب در مناطق خشک را کاهش دهد. بااین‌حال، عوامل متعددی این رویکرد را پیچیده می‌کند. سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی برای توسعه زیرساخت‌ها مانند مسکن، حمل‌ونقل، مراقبت‌های بهداشتی و آموزش در مناطق ساحلی مورد نیاز است. این ممکن است سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول بکشد تا به‌طور مؤثر اجرا شود. بسیاری از مردم به دلایل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی پیوندهای ریشه‌ای با مکان فعلی خود دارند. جابه‌‌جایی جمعیت بزرگ منجر به اختلال قابل‌توجه در معیشت می‌شود. مناطق ساحلی با چالش‌های زیست‌محیطی خاص خود مانند زلزله و سونامی و بالا آمدن سطح دریاها و آسیب‌پذیری در برابر اثرات تغییراقلیم مواجه‌اند. علاوه‌براین، تراکم بیشتر جمعیت اکوسیستم‌های محلی را تحت فشار قرار می‌دهد.

لجستیک جابه‌جایی میلیون‌ها نفر با‌توجه‌به چشم‌انداز سیاسی-اجتماعی کنونی دشوار است. درحالی‌که جابه‌جایی جمعیت‌ها مزایای بلندمدتی در مورد دسترسی به آب دارد، چالش‌های لجستیکی، اجتماعی و زیست‌محیطی قابل‌توجه، آن را به‌عنوان یک راه‌حل فوری غیرقابل‌اعتماد می‌کند.

درعوض در کوتاه‌مدت انتقال آب شیرین‌شده شامل نمک‌زدایی آب خلیج فارس یا دریای مکران و انتقال آن به مناطق خشک مرکزی راه‌حل در دسترس‌تری به‌نظر می‌رسد. نمک‌زدایی منبع مستقیم آب شیرین فراهم می‌کند که برای آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعت بدون نیاز به جابه‌جایی جمعیت استفاده شود.

پیشرفت‌ها در فناوری نمک‌زدایی، آن را در سال‌های اخیر از نظر انرژی کارآمد و مقرون‌به‌صرفه‌ کرده است. نوآوری‌هایی مانند اسمز معکوس هزینه‌های عملیاتی را به میزان قابل‌توجهی کاهش داده است. ضمناً کارخانه‌های نمک‌زدایی را می‌توان براساس تقاضا و بودجه موجود به‌صورت تدریجی ساخت. این موضوع برنامه‌ریزی باتوجه‌به رشد جمعیت یا تغییرات نیاز آب را ممکن می‌سازد.

البته در این مورد هم چالش‌های گوناگونی وجود دارد. نمک‌زدایی انرژی‌بر است. تکیه بر سوخت‌های فسیلی یا منابع انرژی تجدیدناپذیر به‌نوبه خود به انتشار بیشتر گازهای گلخانه‌ای می‌انجامد. ساخت کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه قابل‌توجهی دارد. هنگام ارزیابی پایداری بلندمدت، هزینه‌های عملیاتی جاری نیز باید در نظر گرفته شود.

از سوی دیگر، این فرایند پسماند آب، نمک تولید می‌کند که درصورت عدم مدیریت صحیح در حین دفع  به اکوسیستم‌های دریایی آسیب می‌رساند.

هنگام ارزیابی امکان‌سنجی اقتصادی دو روش پیشنهادی برای رسیدگی به کمبود آب در ایران -جابه‌جایی جمعیت به مناطق ساحلی در مقابل انتقال آب شیرین‌شده به مناطق خشک مرکزی- باید عوامل متعددی از جمله هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه، هزینه‌های عملیاتی، پایداری بلندمدت و اثرات اقتصادی بالقوه بر جوامع محلی در نظر گرفته شود.

پس از ایجاد و توسعه شهرهای ساحلی، هزینه‌های عملیاتی مداوم برای حفظ زیرساخت‌ها در مناطق جدیداً توسعه‌یافته نیز قابل‌توجه است. در دوره انتقال جمعیت به مناطق ساحلی -دوره گذار- کاهش بهره‌وری و بازده اقتصادی رخ می‌دهد؛ زیرا زمان می‌برد تا مردم با محیط‌های جدید سازگار شوند.

 انتقال جمعیت به‌سمت مناطق ساحلی جنوب ایران، مانند مناطق حاشیه خلیج‌فارس و دریای مکران، شامل اولویت‌های متعددی است که باید برای اطمینان از انتقال موفقیت‌آمیز مورد توجه قرار گیرد. این اولویت‌ها جنبه‌های مختلفی از جمله توسعه زیرساخت‌ها، فرصت‌های اقتصادی، پایداری زیست‌محیطی، یکپارچگی اجتماعی و حکمرانی را در بر می‌گیرد. باید مسکن مناسب ساخته شود تا جمعیت ورودی را در خود جای دهد. مدارس، بیمارستان‌ها و امکانات تفریحی نیز خدمات ضروری هستند که باید در ناحیه ساحلی و شهرهای جدید مستقر شود. ایجاد صنایع و مشاغل در مناطق ساحلی باید در اولویت قرار گیرد تا فرصت‌های شغلی برای تازه‌واردان و ساکنان فعلی فراهم شود.  گردشگری، ماهیگیری، صنایع کشتیرانی و بخش‌های انرژی تجدیدپذیر بخشی از صنایع جدید می‌تواند در منطقه ساحلی باشد.

تمامی این برنامه‌ها هنگامی قابلیت اجرایی دارد که بتوان از سرمایه‌گذاری از طریق منابع داخلی و خارجی برای تحریک رشد اقتصادی در این زمینه‌ها بهره برد. سیاست‌های روشن در مورد استفاده از زمین، قوانین منطقه‌بندی و تخصیص منابع، تلاش‌های توسعه در مناطق ساحلی را هدایت می‌کند و درعین‌حال رعایت مقررات ملی را تضمین می‌کند. 

مناطق ساحلی به‌ویژه در ناحیه مکران ایران در برابر سوانح  طبیعی مانند زلزله، سونامی، سیل یا طوفان آسیب‌پذیراند. بنابراین، انجام ارزیابی‌های ریسک برای توسعه برنامه‌های مؤثر آمادگی در برابر سانحه لازم است. تجهیز خدمات اضطراری برای رسیدگی به سوانح احتمالی برای حفاظت از جمعیتی که در ناحیه ساحلی ساکن خواهد شد، ضروری است.

 انتقال جمعیت به‌سمت مناطق ساحلی جنوب ایران نیازمند رویکردی چندوجهی است که توسعه زیرساخت‌ها، فرصت‌های اقتصادی، پایداری محیط‌زیست، یکپارچگی اجتماعی، چارچوب‌های حاکمیتی و آمادگی در برابر سانحه را در اولویت قرار می‌دهد. پرداختن به این اولویت‌ها به‌طور مؤثر می‌تواند منجر به انتقال موفقیت‌آمیز شود و درعین‌حال چالش‌های بالقوه مرتبط با چنین تغییر جمعیتی قابل‌توجهی را به حداقل برساند.