این روزها که بحث بهره‌مندی از ظرفیت زنان در همۀ حوزه‌ها در ادارۀ امور کشورمان ایران مطرح است، بی‌مناسبت ندیدم که تجربه‌نگاری سفرم به کشور تاجیکستان در خردادماه امسال را به اشتراک بگذارم. هدف از این تجربه‌نگاری، انتقال درس‌آموخته‌هایی از کشور هم‌دین و هم‌زبان ما، تاجیکستان دربارۀ این موضوع است. سفر به کشور تاجیکستان با هدف شرکت در کنفرانسی علمی بود، اما به‌عنوان جامعه‌شناس و پژوهشگر حوزۀ توسعه، محیط‌زیست و زنان، سعی کردم در یک هفته اقامتم در این کشور، روح مشاهده‌گری و پرسشگری‌ام را به‌طور خاص در موضوع توسعه، محیط‌زیست و زنان متمرکز کنم.

در بازدید از نیروگاه برق‌آبی «نورک» در نزدیک آمو دریا (در تاجیکستان به رودخانه، دریا می‌گویند)، با «فرزانه خانمی» که مدیر ارشد نیروگاه بود، گفت‌وگو داشتم. فرزانه در یکی بزرگ‌ترین نیروگاه‌های این کشور مسئولیت دارد. او در کنار چند زن دیگر در پست‌های کلیدی این نیروگاه مشغول فعالیتند. به‌گفتۀ فرزانه، و «گل سون» – خانمی که در وزارت نیرو مشغول به کار است – دولت در چند سال اخیر روی تحصیل و شغل زنان و ورود آن‌ها به عرصۀ اجتماعی و اقتصادی کشورشان بسیار تلاش کرده است. دخترانی که تا چند سال قبل در سنین بسیار پایین ازدواج می‌کردند، حالا مطالبۀ ادامه تحصیل و اشتغال دارند؛ این مطالبه‌گری حاصل سعی دولت رحمان در تحقق شعار توسعۀ پایدار است. البته ناگفته نماند که ردپای ارزش‌های فرهنگی در نگاه به «زن» نیز، در تحقق حداکثری این تغییر به نفع زنان تاجیکستان، تاثیر پنهان و عمیقی داشته است.

در شعرها و ضرب‌المثل‌هایشان به زنان بسیار اشاره شده است که در گفت‌وگوهای محاوره نیز کاربرد روزمره دارد. چندین بار این عبارت را از زبان مردان در موقعیت‌های اجتماعی مختلف – اعم از استاد دانشگاه، پژوهشگر، راننده تاکسی، هتل‌دار و … –  در توصیف زنان کشورشان شنیدم. «زنان به شهر و جامعه تازگی می‌دهند.»، «تازگی را به زنان می‌دهیم.»،  «زنان محنت می‌کنند و در چند بست در طول روز کار می‌کنند.»

و مهم‌تر آنکه، رد این تفکر را در سطح ساختاری می‌توان مشاهده کرد. در لایۀ حکمرانی، در هر وزارتخانه از سه معاون وزیر، باید یک نفر زن باشد و این روند باید در همۀ سطوح تا پایین‌ترین سطح حکمرانی اعمال شود. زیرمجموعۀ دولت موظف است زنان را در حکمرانی مشارکت دهد و از جانب دیگر، دولت شرایط اجتماعی را برای حضور فعالانۀ زنان در اجتماع فراهم می‌کند. زنان تقریباً در همۀ عرصه‌ها و فضاهای عمومی حضور داشتند. مشاهدۀ حضور زنان هم‌فرهنگ و هم‌دینم در عرصه‌های اجتماعی، برایم امیدبخش است، اما پرسش‌ها و دغدغه‌های بسیاری نیز با این دیدن و لمس این تجارب مطرح شد که تنها قادر به نوشتن دربارۀ آن‌ها هستم. امکان‌بخشی به تکرار این تجربه‌ها، بی‌گمان محصول نگاه هوشمندانه و خردمندانۀ مردان سخت سیاست است.

توجه به مشارکت زنان با بهره‌گیری از ظرفیت همۀ زنان را در خیابان‌های شهر «دوشنبه» به‌طور شفاف می‌توان رویت کرد. شهر دوشنبه بر خلاف تهران، یکی از تمیزترین پایتخت‌ها بود که مشاهده کردم. شهر دوشنبه با درختان سرسبز و پیاده‌راه‌های عریض شناخته می‌شود که چهرۀ شهر را انسان‌مدار و سرزنده روایت می‌کند. این همه سرزندگی و زیبایی شهر، حاصل مشارکت زنان در گل‌کاری و نظافت فضاهای عمومی شهر بوده است. شهردار دوشنبه – یا همان نگاهدارندۀ شهر- با همان تفکر تازگی‌بخشی زنان به جامعه، برنامه‌ای برای جذب و مشارکت زنان کم‌سواد، بی‌سرپرست و کم‌برخوردار میانسال در شغل حفاظت و مدیریت فضاهای عمومی پایتخت اندیشید که با این تصمیم هم آسیب‌های اجتماعی در شهر را کاهش دهد و هم شهری با شاخص‌های توسعۀ پایدار به نمایش عمومی بگذارد. در شهر دوشنبه سطل‌های زبالۀ تفکیک‌شده به تعداد بسیار محدود می‌بینید؛ چرا که زنان حافظ محیط‌زیست شهری، به بهترین شیوه در حال مدیریت فضاهای عمومی شهر هستند. ناگفته نماند که حمل گل و کارهای سخت مانند آب‌رسانی، وظیفۀ مردان در این شغل است.

نوشتن این تجربه‌نگاری، تنها با هدف انتقال تجربۀ مشارکت زنان کشور هم‌زبان و هم‌دین در سطح حکمرانی کشور است. قطعاً تفاوت‌های ساختاری و اجتماعی زیادی بین دو کشور وجود دارد، ولی نباید از این غافل شد که ما تاریخ و تمدن مشترک داریم؛ پیوندها و شباهت‌های عمیق فرهنگی که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. چرا باتوجه‌به نرخ بالای زنان تحصیلکرده در کشورمان ایران، مشارکت حداقلی زنان را در لایه‌های حکمرانی و مدیریت شاهد هستیم؟ چرا به توانمندی زنان متخصص اعتماد نمی‌شود؟ چرا زنان تقلیل داده می‌شوند به مطالبات حداقلی و …؟

به‌عنوان یک زن تحصیلکرده و متخصص این کشور، از رئیس‌جمهورم می‌خواهم صدای زنان کشورش را بشوند و این بزنگاه تاریخی را برای شکوفایی ایران به غنیمت بگیرد.