بایگانی مطالب: آثارباستانی
استقبال پرشور گردشگران از اماکن تاریخی ایران در نوروز ۱۴۰۴
طبق آمار ارائهشده از سوی معاونت میراثفرهنگی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، تعطیلات نوروز سال ۱۴۰۴ با ثبت بیش از نیم میلیون بازدید از اماکن تاریخی و فرهنگی، نشاندهنده علاقه عمیق ایرانیان به میراث غنی کشور است.
نوروز در گذر تاریخ
نوروز، فراتر از یک آیین سنتی، بازتابی از هویت، فرهنگ و تاریخ ایرانیان است. این جشن کهن نهتنها نمادی از تجدید طبیعت و آغاز سال نو است، بلکه در گذر قرنها به یک عنصر بنیادین در ساختار اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی ایران تبدیل شده است. اما پرسش اساسی این است که چگونه نوروز توانسته است با وجود تغییرات تاریخی، تهاجمات فرهنگی و دگرگونیهای اجتماعی، همچنان زنده بماند و به یکی از معدود جشنهایی تبدیل شود که مرزهای جغرافیایی و تاریخی را درنوردیده است؟ پاسخ این پرسش را میتوان در لایههای مختلف تاریخ ایران جستوجو کرد؛ از سنگنوشتههای هخامنشیان در تختجمشید، که ردپای آیینهای نوروزی را در تشریفات درباری ثبت کردهاند، تا متون کهن زرتشتی که به فلسفه این جشن اشاره دارند. شاهنامه فردوسی، آثارالباقیه ابوریحان بیرونی، و حتی گزارشهای مورخان عرب و یونانی، همگی گواهی بر دیرینگی و اهمیت این آیین هستند.
مجازات سنگین برای حفاران غیرمجاز
حفاظت از میراث فرهنگی از اصلیترین ارکان هویت ملی و تاریخی هر کشور است. یکی از عواملی که حفاظت از این میراث ارزشمند را با چالش مواجه میکند، حفاریهای غیرمجاز و کاوشهای غیرقانونی است. این موضوع در سالهای اخیر تحتتأثیر باورهای غلط، سودجویی و ناآگاهی از ارزش واقعی میراثفرهنگی، گسترش یافته است. از سوی دیگر، قوانین و مقررات موجود در برخی موارد نتوانستهاند بهطور مؤثر در مقابله با این معضل عمل کنند. بهویژه، در مورد ابزاری چون فلزیابها و دیگر تجهیزات کاوش پیشرفته، که روزبهروز پیچیدهتر شده و امکان کاوشهای غیرمجاز را تسهیل کردهاند. در این زمینه، تصویب قوانین جدید و بهروز برای مقابله با حفاریهای غیرمجاز و حفاظت از میراث فرهنگی، یک ضرورت است که اخیراً در قالب طرح جدیدی که در مجلس اعلام وصول شده است، بهطور جدی در حال پیگیری است.
گنجِ گمشده زیر چرخ لودرها
کارگاههای حفاری مترو زیر بافت تاریخی شیراز همچنان فعال هستند و در روزهای اخیر سفالهای قرون میانه اسلامی که احتمالاً متعلق به قرون ۵ تا ۱۰ هجری قمری هستند، در میان نخالههای یکی از کارگاههای حفر تونل مترو که قرار است به عبور اتوبوسهای برقی از زیر زمین در بافت تاریخی شیراز اختصاص پیدا کند، کشف شده است. این درحالیاست که بهگفته فعالان میراث فرهنگی شیراز، قرار بود تا پایان مطالعات و صدور مجوز وزارت میراثفرهنگی برای حفر مترو در بافت تاریخی شیراز، هیچ اقدامی از سوی شهرداری شیراز برای حفر تونل مترو انجام نشود.
خشت به خشت، روایتی از غفلت
|پیام ما|گردهمایی سالانه باستانشناسی ایران، که امسال بیستودومین دورهاش در موزه ملی ایران برگزار شد، به معرفی جدیدترین کشفیات باستانشناسی ایران اختصاص داشت. در این گردهمایی که از پنجم اسفند آغاز و تا هفتم اسفند ادامه داشت، گزارشهای جدید از کاوشهای باستانشناسی در نقاط مختلف ایران ارائه شد. یکی از مهمترین یافتههای امسال، تدفین نوزادی از هزاره پنجم پیش از میلاد در محوطه غرقشده «چپرآباد» در استان آذربایجانغربی بود. در کنار این گردهمایی، نمایشگاه گزیدهای از جدیدترین اکتشافات باستانشناسی ایران برپا شده که شامل ۲۷۳ اثر از ۱۳ محوطه باستانی از دورههای مختلف است. این نمایشگاه تا پایان فروردین ۱۴۰۴ در موزه ملی ایران قابل بازدید است. اما مهمترین نکته در این گردهمایی سالانه، نگرانی باستانشناسان و پیشکسوتان از وضعیت حاکم بر میراث فرهنگی کشور بود.
رکوردها شکست، شبههها ماند
فروش آثار حراج تهران در حالی به ۲۲۴ میلیارد تومان رسید که ابهاماتی درباره اصالت برخی آثار چکشخورده در آن وجود دارد
احیای گذشته برای آینده
در دنیای امروز، پیوند میان گردشگری و باستانشناسی بیش از هر زمان دیگری حس میشود. به عنوان یک مسیر مهم برای شناخت هویت فرهنگی و تاریخی ملتها، باستانشناسی به ما این امکان را میدهد که از طریق آثار و یافتهها، قصههای نهفته در دل تاریخ را به نسلهای آینده منتقل کنیم. رضا نوری شادمهانی، استاد دانشگاه هنر و معماری کاشان و باستانشناس شناختهشده، در گفتگو با «پیام ما»، بر این نکته تأکید میکند که گردشگری نه تنها به گسترش دانش تاریخی و باستانشناسی کمک میکند بلکه خود میتواند ابزاری مؤثر برای حفظ و ترویج میراث فرهنگی باشد. باستانشناسی به عنوان مرزبان تاریخ و فرهنگهای گمشده، میتواند جنبش نوینی در عرصه گردشگری ایجاد کند و محوطههای باستانی را از سکون و ایستایی خارج کند. نوری شادمهانی با بیان مثالهای بارزی چون تپه سیلک و شهر سوخته، نشان میدهد که چگونه این محوطهها میتوانند با تفسیرهای مناسب به جاذبههای گردشگری پویا تبدیل شوند.
هجوم چاههای غیرمجاز به قلب تاریخ
استان فارس چهارمین استان ایران از نظر وسعت و شدت فرونشست است که دشت مرودشت با تختجمشید و نقشرستمش بیشترین فشار ناشی از این پدیده را متحمل میشود و در نقاطی تا ۲۰ سانتیمتر در سال پایین میرود. در این گزارش سعی کردیم نشان دهیم کشاورزی در مجاورت این آثار باستانی چطور باعث تشکیل عارضهای بهنام «گرادیان فرونشستی» شده که در حال تخریب این بناها است. از «محمد ثابت اقلیدی»، مدیرکل میراثفرهنگی فارس نیز جویا شدیم که چه اقداماتی برای بازگرداندن معنای واقعی «حریم آثار ملی» به دو اثر باستانی انجام شده است؟ پاسخها پرسشهای دیگری را برانگیخت که «مهدی معتق»، کارشناس فرونشست، به آنها پاسخ داد. درنهایت از کشاورزان منطقه غفلت نکردیم و با چهار نفر از آنان گفتوگو کردیم تا مشخص شود که آیا میتوان راهحلی اجتماعی مبتنیبر توافق برای توقف یک اشتباه پرهزینه پیدا کرد؟
گنجیابهای سیاسی
|پیام ما| «یکی از سیاسیون که ارتباط گرفتن با ایشان هم بسیار سخت است، چندبار به بنده گزارش دادند که بنابر گزارشهای یک زمینشناس معروف، در فلان نقطه گنجینهای وجود دارد، ما هم تحقیق میدانی را آغاز کردیم؛ چندین متر آن منطقه را به پایین و چپ و راست حفاری کردیم و درنهایت دستور توقف دادیم، چون چیزی پیدا نشد.» این جملات مربوط به اظهارات بیپرده «عزتالله ضرغامی»، وزیر سابق میراثفرهنگی، در جمع فرماندهان و مدیران پایگاههای یگان حفاظت میراثفرهنگی است که در اردیبهشت ۱۴۰۱ بیان شده است، در این جلسه ضرغامی از حفاریهای سفارشی پرده برداشت و نکاتی در مورد گزارشهای سیاسیون مبنیبر وجود گنجینه در نقاطی از کشور بیان کرد. نکتهای که نشان میدهد بزرگترین چالش میراث فرهنگی کشور که «گنجیابی» و حفاری غیرمجاز است، تا چه سطحی نفوذ کرده و چرا با آن برخورد قاطعی صورت نمیگیرد. نکته قابلتأمل اما این است که این روند محدود به یک دوره خاص نبوده و بهگفته قائممقام وزارت میراثفرهنگی سفارشها برای حفاری و پیدا کردن گنج از سوی مقامات به وزارت میراث همچنان ادامه دارد.
اصفهان در نبرد میان تاریخ و توسعه
در کشوری که تاریخ و هویت فرهنگی آن بهطور مستقیم با آثار باستانی و شواهد تاریخی پیوند خورده است، بیتوجهی به میراث فرهنگی در پروژههای شهری همچنان یکی از بزرگترین فجایع مدیریتی بهشمار میآید. درحالیکه کشورهای پیشرفته دنیا بهویژه در حوزه باستانشناسی شهری، از این علوم بهعنوان ابزاری برای حفظ هویت، جذب گردشگر و تقویت اقتصاد خود استفاده میکنند، ایران همچنان در مسیر توسعه شهری خود، بسیاری از آثار تاریخی و فرهنگی را قربانی پیشرفتهای کوتاهمدت میکند. چنین بیتوجهیهایی، نهتنها به تخریب هویت ملی میانجامد، بلکه فرصتی عظیم برای بهرهبرداری از این میراث ارزشمند را از دست میدهد. در اصفهان، که روزگاری پر از آثار تاریخی و فرهنگی بوده، پروژههایی همچون مترو و میدان امام علی در چند سال اخیر به معضلی برای جامعه باستانشناسی و میراث فرهنگی تبدیل شدهاند. در این پروژهها، شواهد باستانی فراوانی از دست رفتهاند؛ شواهدی که میتوانستند نهتنها به شناخت و درک بهتر از تاریخ این شهر بیفزایند، بلکه به ابزاری برای حفظ و معرفی هویت اصفهان به جهانیان تبدیل شوند. اعتراضات جامعه باستانشناسی در برابر این پروژهها، صدای فروخوردهای است که در مقابل فشارهای اقتصادی و سیاسی غالب میشود و بهنظر میرسد هیچگونه ارادهای برای تغییر نگرشها و درک صحیح از اهمیت این آثار در میان تصمیمگیران وجود ندارد. در گفتوگویی با «علی شجاعی اصفهانی»، دکترای باستانشناسی دوران اسلامی و عضو هیئتعلمی گروه باستانشناسی دانشگاه هنر اصفهان، به بررسی این فجایع و چالشهای موجود در حفاظت از باستانشناسی شهری پرداختهایم.
