نادره وائلی‌زاده

گزارش کمیسیون اصل ۹۰ قانون اساسی در مورد طرح‌های فاقد مجوز زیست‌محیطی که ۱۸ دی‌ماه در صحن علنی قرائت شد، حاکی از این بود که برخی از طرح‌ها در سال‌ها و دهه‌های اخیر بدون مجوز محیط‌زیستی، فازهای اجرایی خود را طی کرده و به بهره‌برداری رسیده‌اند. این کمیسیون فهرستی از طرح‌های وزارتخانه‌های نیرو و راه‌وشهرسازی که فاقد مجوزهای زیست‌محیطی و قانونی بودند را بررسی کرده که ۸۴ طرح از آنها مربوط به وزارت نیرو است. طبق بررسی‌ها بیش از ۸۰ درصد پروژه‌های وزارت نیرو فاقد مجوز محیط‌زیستی اعلام شدند؛ مشکلی که به‌نظر می‌رسد دامن کارون را هم گرفته است. حالا قرار است سد شهید (سد ماربر) روی رودخانه ماربر از سرشاخه‌های کارون ساخته شود. همچنین، سد ماندگان نیز از قرار معلوم بر روی رودخانه ماربر و در ذخیره‌گاه زیست‌کره و منطقه حفاظت‌شده دنا احداث می‌شود. طرح‌هایی که واکنش‌های زیادی به‌همراه داشته است و علاوه‌بر کارشناسان در رسانه‌ها، کارزاری با دو هزار امضا نیز ار رئیس‌جمهوری می‌خواهد در مورد این طرح‌ها مداخله کند. طرح‌های انتقال آبی که شاید زخم‌های ترمیم نشدنی بر پیکر کارون باشد.

پاییز امسال هم برای اهوازی‌ها نفس‌گیر بود. بحران تنگی نفس بعد از نخستین باران‌های پاییزی اما پدیده‌ای است که بعد از ۱۱ سال هنوز در ابهام است. حالا با اختراع دستگاه پایش آلاینده‌های زیستی تحقیقات مربوط به تنگی نفس اهوازی‌ها وارد مرحله جدیدی شده است. دو نفر از استادان دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز، «محمداسماعیل خراسانی فردوانی» و «محمدرضا سیاه‌پوش»، بعد از حدود دو سال کار پژوهشی مشترک موفق شده‌اند دستگاهی بسازند که می‌تواند با نمونه‌برداری و اندازه‌گیری آلاینده‌های زیستی موجود در هوا مانند گرده گیاهان و اسپور قارچ‌ها تحقیقات مرتبط با تنگی نفس در اهواز را متحول کند و فاز دوم این طرح را به جریان بیندازند. این دستگاه که اخیراً در نمایشگاه هفته پژوهش خوزستان به نمایش درآمد، پیش‌ازاین موفق شده بود در زمینه طراحی و ساخت، جایزه ملی زیست‌محیطی دکتر تقی ابتکار (جایزه مرکز صلح و محیط‌زیست) سال ۱۴۰۲ را کسب کند.

دو دستگاه دروگر نیشکر (هاروستر) در میانه مزارع ۱۲ هزار هکتاری واحد دعبل خزاعی «برداشت سبز» را نمایش می‌دهند؛ نمایشی برای فرار شرکت توسعه نیشکر از اتهام «برداشت سیاه». دروگرها ساقه‌ها و برگ‌های سبز نیشکر را به هوا می‌پاشند. همه‌چیز عادی به‌نظر می‌رسد. نه خبری از شعله‌های آتش است، نه از زمین سوخته و کارگران نی‌بر و دود و خاکستر سیاه که در فصل برداشت در مزارع نیشکر معمول است. این نمایش تبلیغاتی برای استقبال از «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، و استاندار خوزستان، مدیران و خبرنگارانی بود که انصاری را در سفرش به اهواز و بازدید از منابع آلاینده هوا در روز ۱۲ آذر همراهی کردند.

یک دهه بعد از هجوم ماهی تیلاپیای آفریقایی به رودها و تالاب‌های خوزستان، حالا نوبت به ماهیان چینی رسیده است. گونه‌های غیربومی که طبق ماده ۳ قانون حفاظت، احیاء و مدیریت تالاب‌های کشور ممنوعه است، اخیراً در رودخانه دز، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های شمال خوزستان، رهاسازی شده‌اند. آن‌طور که برخی کارشناسان محیط‌زیست این واقعه را «ترور بیولوژیک رودخانه دز» توصیف کرده‌اند. اوایل آبان‌ماه بود که اداره شیلات با همراهی اداره محیط‌زیست دزفول بیش از نیم‌میلیون بچه‌ماهی چینی را در رودخانه دز رهاسازی کرده که اعتراض فعالان محیط‌زیست را به دنبال داشت. سید محسن رضازاده عضو انجمن محیط زیستی کنکاج دزفول به پیام ما می‌گوید: «هشت انجمن محیط زیستی خوزستان در اعتراض به رهاسازی ماهیان غیربومی در رودخانه دز، در حال تنظیم شکوائیه با عنوان تخریب محیط‌زیست و بوم‌شناسی رودخانه دز در مراجع قضایی هستند تا به دادستان دزفول و دادستان مرکز استان ارائه دهند.»

بلدوزرها درحال کارند؛ قلب هورالعظیم؛ جنوب غربی خوزستان. سکوی نفتی جدیدی قرار است روی سرزمین پرندگان مهاجر برپا شود، مجاور آشیانه هزاران فلامینگو. عملیات حفاری چاه‌های جدید نفت و تعریض جاده‌ها چند ماهی است در سکوت آغاز شده. این بار «میدان نفتی یاران» است که بدون مجوز سازمان حفاظت محیط‌زیست و تنها با توافق یک پیمانکار نفتی و استانداری خوزستان درحال‌توسعه است.

کابوس شور سد «چم‌شیر» به حقیقت پیوست. دومین بمب نمکی در خوزستان، معروف به «گتوند دوم» که این بار شرق استان را هدف گرفته است. اوایل امسال بود که کارشناسان مستقل خبر دادند هشدارهایشان درباره اثرات سد چم‌شیر درست بوده و شوری رودخانه زهره افزایش چشمگیری داشته. حالا اداره کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان هم زنگ خطر را به صدا درآورده است. «داوود میرشکار»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، از افزایش شوری رودخانه زهره اظهار نگرانی کرده است: «باتوجه‌به نگرانی‌هایی که درباره شورشدن رودخانه زهره به دلیل آبگیری سد چم‌شیر وجود دارد، دستور ویژه‌ای برای بررسی اثرات این سد در خوزستان صادر شده است.» میرشکار به پیام ما می‌گوید: «بر همین اساس، شورای حفاظت کیفی رودخانه‌های خوزستان در هفته گذشته مصوب کرد ظرف یک ماه آینده اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، سازمان جهاد کشاورزی خوزستان و سازمان آب و برق خوزستان گزارشی تهیه کنند و گزارش جامعی از وضعیت زیست‌محیطی و اثرات سد چم‌شیر بر رودخانه زهره و اراضی پایین‌دست سد با محوریت استانداری خوزستان به‌عنوان گزارش شورای حفاظت کیفی رودخانه‌های استان خوزستان به مقامات ملی و دستگاه‌های نظارتی ارائه شود.»

«زمان بذل‌وبخشش از منابع طبیعی کشور سپری شده‌است.» این را «شینا انصاری» رئیس جدید سازمان حفاظت محیط‌زیست در روز معارفه‌اش اعلام کرد. یک هفته بعد از اینکه «پیام‌ ما» خبر کاهش ۱۴ هزار هکتاری نقشۀ تالاب بین‌المللی شادگان در خوزستان را برای ساخت پتروشیمی منتشر کرد، هم‌زمان تخریب جنگل الیمالات مازندران برای اجرای طرح گردشگری، واکنش کنشگران محیط‌زیست را به دنبال داشت و قبل‌تر واگذاری بخشی از تالاب میانکاله برای ساخت پتروشیمی بود که با اعتراض مواجه شد. «میرشکار» مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در گفت‌وگویی با «ایرنا»، اگرچه کاهش نقشۀ ثبت‌شدۀ تالاب شادگان در رامسر سایت را رد کرده، اما تأیید کرد که «حد بستر و حریم این تالاب، اخیراً توسط سازمان آب و برق خوزستان بازنگری و اصلاح شده است.»

تالاب بین‌المللی شادگان، دوباره مورد هجوم تخریب‌گران قرار گرفته است. این‌بار در تخلفی آشکار و در سکوت خبری، ۱۴ هزار هکتار از مساحت این تالاب را کم کرده‌اند تا راه برای ساخت پتروپالایش شادگان و توسعۀ کارخانۀ فولاد شادگان باز شود؛ این اقدام را باید آخرین ضربۀ دولت سیزدهم بر پیکر تالاب بین‌المللی شادگان دانست که پیش از این با ندادن حقابه، لرزه‌نگاری‌های شرکت نفت، طرح گردشگری و ساخت زائرسرای غیرقانونی، ضربه‌های مهلکی بر این تالاب نیمه‌جان وارد کرده بود.

با گذشت یک ماه از تابستان، آتش‌سوزی‌های سریالی در جنگل‌های خوزستان حالا به اوج رسیده است. ۱۶۸ مورد آتش‌سوزی در مناطق حفاظت‌شده و جنگل‌ها از ابتدای امسال؛ این درحالی‌ست که هنوز تا پایان فصل گرما در خوزستان حدود سه ماه باقی مانده است. در روزهایی که خوزستان رکورد دمای بالای ۵۰ درجه را ثبت کرده، آتش از جنگل‌های کرخه تا خائیز را خاکستر کرده است. فریاد اعتراض داوطلبان مردمی به کمبود امکانات و طولانی شدن حریق‌ها هر روز بلندتر می‌شود. هم‌زمان انتقادها به نبود مدیرکل بحران استانداری خوزستان نیز بالا گرفته؛ مدیری که بیش از دو هفته است پست‌اش را ترک کرده و به‌عنوان رئیس منطقۀ اقتصادی ویژۀ سبزوار منصوب شده است.

دود سیاه «سهراب» آسمان هورالعظیم را تیره و کدر کرده است. دودکش‌های پنجمین میدان نفتی در قلب هور درحالی شعله‌ور شده است که تخلفات محیط‌زیستی‌اش در میان سکوت دستگاه‌های نظارتی همچنان ادامه دارد. این‌بار در اقدامی تازه، مجری «میدان نفتی سهراب»، حدود ۷۰ هکتار از اراضی تالابی را بدون داشتن مجوز تصرف کرده است. اهالی شهر مرزی «رفیع» از توابع هویزه در جنوب‌غرب خوزستان، خبر داده‌اند که بخشی از زمین‌های کشاورزی آبا و اجدادی‌شان توسط مجری میدان نفتی سهراب خریداری شده است. شهر تالابی «رفیع»، همسایهٔ هورالعظیم است؛ آخرین بازماندهٔ تالاب‌های بین‌النهرین با مساحت بیش از ۳۰۰ هزار هکتار که یک‌سوم آن در ایران و دوسومش در عراق است. مصطفی از اهالی رفیع می‌گوید: ««این ۷۰ هکتار زمین‌هایی است که بیش از ۶۰-۷۰ سال است اهالی رفیع در آنها کشاورزی می‌کنند. شرکت انرژی دانا این زمین‌ها را از صاحبانشان خریده، اما هنوز هیچ پولی به مردم پرداخت نکرده است. به بعضی‌ها وعده کردند که فرزندانشان را استخدام می‌کنند. خانوادهٔ ما چهار پنج هکتار زمین داشت که بردند و خبری هم از پول نیست.»

کوهستان «دره برفی» قربانی جدید کوه‌خواری در خوزستان است. میراثی طبیعی، پوشیده از درختان بلوط و بادام و گون، در شهرستان «دزپارت» که بخشی از حوضهٔ آبخیز کارون را تشکیل می‌دهد. این کوهستان زیبا اما اخیراً با مجوز ادارهٔ صنعت‌ومعدن و با موافقت اداره‌کل منابع‌طبیعی، اداره‌کل حفاظت محیط زیست و سازمان آب و برق خوزستان به‌عنوان معدن سنگ واگذار شده است. کوهستان دره‌برفی قرار است جایش را به کارخانه سنگ و شن‌وماسه بدهد تا کوه را برای ساختن جاده تکه‌تکه کنند.

خوزستانی‌ها سال نو را با آبگرفتگی آغاز کردند. سناریویی تکراری که تقریباً هر سال در بارندگی گریبان شهروندان را می‌گیرد. در پایان یک سال گرم و خشک، سال جدید با آبگرفتگی در 11 شهرستان شروع شد. بیشترین آن در اهواز که خانه‌های زیادی زیر آب رفت و باعث شد وعده‌های دولت سیزدهم برای حل مشکل آبهای سطحی رنگ ببازد. اولین سامانه بارندگی 29 اسفند ماه بود که رواناب را در خیابان‌ها جاری کرد. دومین سامانه در پنجم و ششم فروردین ماه با 41 میلیمتر بارش سطح وسیعی از شهر اهواز را فراگرفت و سیلاب به برخی از خانه‌ها هم راه یافت. برخی مناطق اهواز تا دو روز زیر آب ماندند و آب از آنها تخلیه نشد، به‌طوری که منجر به تعطیلی ادارات اهواز و کارون در روز ششم فروردین شد.