مرضیه قاضی‌زاده

سامانه ۱۲۱ پاسخگوی مردم کلافه از قطعی‌های برق نیست. مدت‌زمان بی‌برقی در برخی از شهرستان‌ها به بیشتر از دو ساعت رسیده است. شمیرانات تهران، شهریار، دهدشت، شهرکرد، مازندران و کرمان شماری از شهرهایی است که شهروندانش گزارش‌هایی از قطعی‌های چهارساعته داده‌اند. توانیر تا هفته گذشته زیر باز خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده نمی‌رفت و جداول قطعی برق را کتمان می‌کرد. موج ویدئوهای منتشرشده در فضای مجازی و کارزارها، عکس‌العمل دولت را تغییر داده و وزیر نیرو وعده داده است از شنبه، یعنی امروز، خاموشی‌ها بیشتر از دو ساعت نباشد. در این شرایط، این سؤال هنوز باقی است که چرا با وجود تعمیرات اساسی ۹۵ درصدی نیروگاه‌ها، دولت در تأمین برق ۶۰ هزار مگاواتی، که زیر توان عملی نیروگاه‌هاست، مانده؟ «فاطمه مهاجرانی»، سخنگوی دولت، پاسخ روشنی به «پیام ما» نمی‌دهد. او معتقد است دولت پزشکیان کاری کرده که ناترازی عیان شود و به دید مردم بیاید. شرایط اما به‌قدری بحرانی است که هشدار داده می‌شود ادامه روند قطعی برق ممکن است به موجی از بیکاری بینجامد.

تحمل آفتاب داغ اهواز، آبادان، خرمشهر و بسیاری شهرهای دیگر، به‌خودی‌خود دشوار است، اما مصیبت وقتی آغاز می‌شود که در این شرایط، برق و در پی آن، آب قطع شود. تحمل این وضع در هوایی که آلوده به گردوغباری سنگین است، بسیار دشوارتر است. طاقت مردم طاق شده است و ساکنان شهرهای گرم فریاد اعتراضشان را در سایت‌های جمع‌آوری امضا و شبکه‌های اجتماعی بلند کرده‌اند. تنها در یکی از موارد، ۲۱ هزار امضا زیر کارزار «درخواست لغو خاموشی برق در خوزستان و خرمشهر» ثبت شده است. کاربران در شبکه‌های اجتماعی این سؤال را پرسیده‌اند که چرا خوزستانی که ۴۰ درصد از برق کشور را تأمین می‌کند، باید روزانه سه ساعت قطعی برق را از سر بگذارند؟ این مطالبه در شهرهای گرمسیری دیگر هم درحال تکرار است. این روزها در اینستاگرام، استوری درخواست پایان‌دادن به قطعی برق در جنوب، در حال بازنشر است و باوجود فیلتر بودن این پلتفرم در ایران، حدود ۹۵ هزار کاربر آن را منتشر کرده‌اند. در این شرایط نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس خاموشی‌ها را انکار می‌کند و در گفت‌وگو با «پیام ما» از اعلام رضایت کمیسیون انرژی از عملکرد وزیر نیرو خبر می‌دهد.

افزایش ۲ درجه‌ای دما کشور را به ناترازی ۲۴ هزار مگاواتی تولید و مصرف که معادل یک‌سوم حجم مصرف است، نزدیک کرده. اما جور این ناترازی را باید کدام بخش بکشد؟ صنعت در سال ۱۴۰۳ درگیر رکود و تورم بود. افت سرمایه‌گذاری صنعتی و ناترازی انرژی، حتی در ماه‌های پایانی سال که معمولاً به‌دلیل افزایش تقاضای فصلی، تولید رونق می‌گیرد، رکود بخش صنعت را تشدید کرد. اطلاعات مرکز پژوهش‌های اتاق ایران از رسیدن شامخ اقتصاد به ۴۸.۷ در اسفندماه ۱۴۰۳ حکایت دارد؛ رقمی که از ماه‌های مشابه سال قبل نیز پایین‌تر است. براساس برآورد کمیسیون صنعت اتاق ایران، وضعیت به‌اندازه‌ای بغرنج است که صنعتگران هشدار داده‌اند با تداوم وضع موجود و درصورتی‌که فکری برای قطع برق صنایع نشود، بیم وقوع سونامی تعطیلی واحدهای تولیدی و افزایش بیکاری وجود دارد. «سید محمدصادق الحسینی»، اقتصاددان نیز در صفحه اینستاگرام خود هشدار داده است کشور یا باید پیه کاهش اشتغال بخش صنعتی به ۱۰ تا ۱۵ درصد را به تن بمالد یا به‌سمت افزایش ۳۰ برابری قیمت‌ها و جیره‌بندی رود.

ایران به‌عنوان یکی از ۱۰ کشور اول انتشاردهنده گازهای گلخانه‌ای در جهان تعهد به کاهش چهار درصدی انتشار این گازها داده است. تعهدی که در آخرین سند تعهد ملی در معاهده پاریس داده شد. کشوری که چهارمین ذخایر بزرگ نفت و دومین تأمین‌کننده گاز طبیعی جهان را دارد، بار تأمین انرژی‌اش بر دوش سوخت‌های فسیلی بوده اما ناترازی در کنار کسری گاز، کشور را به‌ سمت‌وسوی انرژی‌های پاک سوق داده است. بنا به اعلام «محسن طرزطلب»، رئیس سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق، طبق پتانسیل‌سنجی ظرفیت‌های تجدیدپذیر در کشور، ظرفیت انرژی باد برای تولید برق بیش از ۷۱ هزار مگاوات و ظرفیت استفاده از نور خورشید برای تولید برق در حدود ۱۵۰ هزار مگاوات است. گزارش آماری ماهانه انرژی‌های تجدیدپذیر که توسط ساتبا منتشر می شود، نشان می‌دهد تا پایان بهمن‌ماه ۱۴۰۳ کرمان با ۲۱۹ مگاوات انرژی تجدیدپذیر در صدر استان‌های کشور قرار دارد و بعد از آن قزوین با ۱۷۰.۸ مگاوات، یزد با ۱۵۰.۴ مگاوات و اصفهان با ۱۴۳.۴ مگاوات انرژی تجدیدپذیر قرار دارند؛ میزان نیروگاهای نصب‌شده اما اختلاف فاحشی با ظرفیت این استان‌ها دارد.

۱۱ میلیارد دلار؛ این ظرفیت تولید ازدست‌رفته فولاد در ۴ سال گذشته است. ۱۱ میلیارد دلار با راه‌اندازی دو هزار و ۵۰۰ نیروگاه ۱۰ مگاواتی خورشیدی (هزینه راه‌اندازی هر ۱۰ مگاوات چهار میلیون دلار) برابری می‌کند. ظرفیتی که اگر راه‌اندازی می‌شد، نه‌تنها مشکلات فولادسازان بلکه بخش قابل‌توجهی از مشکل برق کشور نیز حل می‌شد. علی‌رغم اینکه توانیر از صنایع خواسته است برای رفع محدودیت تا ۸۰ درصد دیماند (مقدار قدرتی که از اداره برق خریداری شده) مصرفی خود، نیروگاه تجدیدپذیر بسازند؛ اما صنایع بزرگ فولادی توفیق چشمگیری در این‌ زمینه نداشتند. نیروگاه ۶۰۰ مگاواتی فولاد مبارکه اصفهان نیز زیر ۱۰ درصد وارد مدار شده است. چرا صنایع فولاد سمت احداث نیروگاه خورشیدی نمی‌روند؟ رئیس انجمن فولاد کشور می‌گوید برق تولیدی صنایع بزرگ در مواقع ناترازی از خودشان دریغ می‌شود و صنایع فولادی کوچک نیز توان مالی برای احداث نیروگاه ندارند. امسال اولین سالی است که با شروع بهار صنایع فولاد دچار محدودیت شدند، این درحالی‌است که ظرفیت تولید فولاد کشور سال گذشته در ادامه محدودیت‌ها با بیش از ۲ میلیون تن کاهش به ۳۰ میلیون تن رسیده است و کارشناسان این صنعت هشدار می‌دهند ادامه این روند منجر به از دست‌ رفتن رتبه دهم کشور در تولید فولاد جهان خواهد شد.

باوجود موقعیت ویژه ایران برای بهره‌مندی از انرژی خورشیدی، بادی و انواع انرژی‌های پاک، سهم واقعی تجدیدپذیرها در تأمین برق کشور حدود ۰.۷ درصد است. دولت چهاردهم اکنون با افزایش ۵۳ درصدی قیمت خرید تضمینی برق خورشیدی در آغاز سال ۱۴۰۴، قصد دارد سرمایه‌گذاری در این بخش را ارتقا دهد و عقب‌ماندگی خود از برنامه هفتم توسعه را جبران کند، نرخ‌هایی که البته هنوز اختلاف فاحشی با نرخ معاملات حقیقی انجام‌شده در بورس اوراق بهادار دارند. این عقب‌ماندگی در شرایطی است که معاون برنامه‌ریزی و نوآوری ساتبا از افزایش ۲۰ هزار مگاواتی صدور پروانه جدید ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر از ابتدای دولت خبر داده است پروانه‌هایی که فقط صادر شده‌اند و هنوز یک‌بیستم آنها هم عملیاتی نشده است.

دولت قطعی‌های برق بهاره را به گردن خشکسالی انداخته است. مدیرعامل شرکت توانیر چند روز قبل اعلام کرد میزان تولید این نیروگاه‌های برقابی نسبت به سال آبی گذشته به حدود یک‌سوم کاهش‌یافته است. بررسی‌ها «پیام ما» اما نشان می‌دهد علی‌رغم اینکه نیروگاه‌های برقابی با ظرفیت نصب‌شـده ۱۲ هزار و ۲۴۹ مگاوات در رتبه دوم ظرفیت نصب‌شده در کشور پس از نیروگاه‌های سوخت فسیلی قرار دارند و سهمی بیش از ۱۰ درصدی از کل ۹۳ هزار مگاوات نیروگاه‌های نصب‌شده در کشور دارند؛ اما تقریباً در چندسال گذشته در کمتر سالی از این ظرفیت به‌طور کامل استفاده شده است. به‌طور مثال، «مصطفی رجبی مشهدی»، سخنگوی صنعت برق کشور، سال ۱۴۰۰ اعلام کرده بود در تابستان به‌طور متوسط فقط چهار تا پنج هزار مگاوات از نیروگاه‌های برقابی وارد مدار بوده است و طبق آمار تفصیلی صنعت برق ایران در سال ۱۴۰۲، سهم نیروگاه‌های برقابی از سبد تولید برق کشور پنج درصد است.

ورودی آب به سدهای کشور تا نیمه فروردین امسال، ۳۸ درصد کمتر از همین بازه زمانی در سال گذشته است و انتظار می‌رود نیروگاه‌های برقابی بیشتری از مدار خارج شود و «دبیرکل فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته» مهر تأییدی بر ناترازی برق بالای ۲۴ هزار مگاواتی (معادل یک‌سوم حجم مصرف) زده است. پژوهشگاه نیرو نیز این عدد را در حدود ۲۵ هزار مگاوات اعلام کرده است. بااین‌حال، وزیر نیرو می‌گوید ظرفیت عملی نیروگاه‌های کشور تا اوج بار ۱۴۰۴ حدود پنج هزار مگاوات افزایش و ناترازی کاهش می‌یابد، ادعایی که کارشناسان آن را زیر سؤال می‌برند. یک عضو «شورای راهبری اندیشکده تدبیر انرژی» عنوان می‌کند ظرفیت‌های اعلام‌شده مربوط به طرح‌هایی است که پیش از دولت چهاردهم آغاز شده است. همچنین، در بخش توسعه نیروگاه‌ها اعدادی که دولت اعلام می‌کند، امکان اجرا ندارند. کارشناسان حوزه انرژی معتقدند از مجموع ۳۶ اقدامی که از میان عناوین مختلفی مانند واردات برق از کشورهای همسایه، الزام صنایع و کشاورزی و ادارات به نصب پنل خورشیدی و غیره از سوی دولت دنبال می‌شود، «افزایش پلکانی قیمت انرژی» تنها سیاستی است که می‌تواند در کوتاه‌مدت اثرگذار باشد. گروه دیگری از کارشناسان معتقدند اگرچه عمده بار مدیریت ناترازی در تابستان امسال بر دوش صرفه‌جویی است؛ اما به‌دلیل وسایل غیراستاندارد در منازل افزایش پلکانی قیمت برق نهایتاً ۲۰ درصد از میزان تقاضای برق خانگی را کاهش می‌دهد.

روند گرمایش فعلی زمین در ۱۰ هزار سال گذشته بی‌سابقه است و میانگین افزایش دمای کشور ما با سرعتی دوبرابر روند جهانی پیش می‌رود. رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور، در گفت‌وگو با «پیام ما» از پیش‌بینی این مرکز برای افزایش ۱ تا ۲ درجه‌ای دما در این تابستان در منطقه خاورمیانه خبر می‌دهد. احد وظیفه می‌گوید ما با تابستانی مواجه می‌شویم که بیشتر از حد معمول گرم است. تابستانی طولانی و گرم، کاهش متوالی متوسط بارندگی تهران برای پنجمین سال و کاهش ذخایر سدها منجر شده که از دید رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور، پایتخت دیگر از مرحله تنش آبی گذشته و وارد بحران شده و مدیران به دنبال آن‌ هستند تا از طریق انتقال آب بین حوضه‌ای از سد طالقان و حفر چاه‌های عمیق و بیشتر این تابستان به سر رسد. نه پایتخت بلکه خراسان رضوی نیز به این شرایط رسیده، سدها خالی‌تر از هر زمان دیگری است و نیروگاه‌های برق - آبی بیشتری از مدار خارج می‌شود، شرایطی که منجر شده تا دبیرکل فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته مهر تأییدی بر ناترازی برق بالای ۲۴ هزار مگاواتی بزند.

وضعیت سدهای کشور چنان بحرانی است که کفاف تأمین آب را نمی‌دهد، چه برسد به تولید برق. سد کرج که بیش از ۴۰ درصد آب شرب تهران را تأمین می‌کند، با تنها ۷ درصد پرشدگی در شرایطی بی‌سابقه و کاملاً بحرانی قرار دارد. به‌دلیل افت چشمگیر حجم آب موجود در مخزن، نیروگاه برقابی سد زاینده‌رود هم از مدار خارج شده است. کاهش ۴۵ درصدی بارندگی‌ها مشکل آب تهران را بیشتر کرده است؛ هنوز رسماً خبر جیره‌بندی آب در پایتخت تأیید نشده است، اما بحران آب پشت سدها، با از مدار خارج‌کردن نیروگاه‌های برقابی خبر تشدید ناترازی برق در تابستان امسال را تأیید کرده است. «سید هاشم اورعی» و «امیرحسین شاهپوری»، کارشناسان حوزه انرژی، معتقدند با از مدار خارج‌ شدن نیروگاه‌های برقابی عدد ناترازی به بیش از ۲۴ هزار مگاوات، معادل یک‌سوم مصرف برق می‌رسد.

طبق برنامه ششم توسعه دولت باید سهم نیروگاه‌های تجدیدپذیر و پاک را به دست‌کم پنج درصد می‌رساند. اکنون ظرفیت اسمی نصب‌شده تولید برق کشور به مرز ۹۰ هزار مگاوات رسیده است، اما سهم نیروگاه‌های خورشیدی به ۹۷۰ مگاوات رسیده؛ برابر ۱.۱ درصد از سبد تولید برق کشور. نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جلسه ۱۵ اسفند با ۱۵۸ رأی موافق با تصویب لایحه عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه بین‌المللی انرژی خورشیدی موافقت کردند. «پیام ما» در این گزارش به‌دنبال این پرسش است که عضویت ایران در اتحادیه بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر چه کمکی به افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در کشور می‌کند؟ مرکز پژوهش‌های مجلس با یک جواب کلی که این عضویت «موجب بهره‌گیری از تجربیات و دانش تخصصی سایر کشورها، جذب کمک‌های مالی و سرمایه‌گذاری خارجی می‌شود» آن را توصیه کرده است؛ کارشناسان حوزه انرژی نیز اگرچه با این عضویت موافق‌اند، اما برخی همچون رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران معتقدند پیوستن ایران به این اتحادیه چندان برای رفع ناترازی کشور گره‌گشا نیست و برخی دیگر همچون اکبر ادیب‌فر، عضو هیئت‌مدیره انجمن ساتکا، معتقدند این عضویت منجر به جذب سرمایه‌گذاری خارجی و انتقال فناوری در ایران می‌شود.

نیمی از هفته گذشته پایتخت تعطیل بود. تعطیلی‌هایی که علت آن کمبود برق و گاز و سرما اعلام شد. این هفته برخی شهرک‌های پایتخت مثل شهرک شهید بهشتی یا همان قصر فیروزه ۲ در بخش جنوب‌شرقی تهران بیش از ۱۵ ساعت قطع برق را تجربه کردند، برخی شهروندان مجبور شدند برای شارژ گوشی‌های خود به فروشگاه‌های اطراف مراجعه کنند. «عباس علی‌آبادی»، وزیر نیرو، یک ماه قبل، از اتمام قطعی برق در تابستان ۱۴۰۴ گفته بود و حالا این سؤال در ذهن اذهان عمومی پیش‌ آمده که وقتی قطعی‌ها به نزدیکی بهار رسیده، چگونه طی شش ماه قرار است، قطعی برق به اتمام برسد