آمنه سپهر

تَرک‌ها معمولاً آرام و بی‌صدا آغاز می‌شوند؛ شکافی باریک روی دیوار یک خانه، برآمدگی کوچکی در کف حیاط یا موزاییک‌های پیاده‌روهایی که اندک‌اندک از جای خود بلند می‌شوند. در نگاه نخست شاید همه‌چیز به فرسودگی ساختمان، معابر و یا گذر زمان نسبت داده شود، اما در بسیاری از شهرهای جنوبی کشور، عامل این آسیب‌ها زلزله یا فرونشست زمین نیست؛ بلکه ریشه‌های درختانی است که سال‌ها پیش با هدف توسعه فضای سبز در حاشیه خیابان‌ها و مقابل خانه‌ها کاشته شدند.

آتشسوزیهای مکرر جنگلهای زاگرس دیگر تنها یک حادثه طبیعی تلقی نمیشوند. هر سال با آغاز فصل گرما، بخشی از رویشگاههای ارزشمند بلوط در میان شعلهها از بین میروند و پرسشهای جدی درباره نقش عوامل انسانی و کارآمدی مدیریت بحران مطرح میشود. فعالان محیط زیست هشدار میدهند که بحران اصلی نه فقط گرما و خشکسالی، بلکه تکرار خطاهای مدیریتی و بیپاسخ ماندن عوامل تخریب جنگلهاست. در این گزارش بیش از همه به ایلام میپردازیم که در سه ماه اول سال ۲۶ هکتار آتشسوزی جنگلی با یک دلیل مشترک داشته است: عوامل انسانی.

روایتی از کار کودکان مهاجر در استان فارس؛ جغرافیای درد از کابل تا شیراز

در هیاهوی روزهای جنگ، سازمان بهزیستی فارس، تصمیمی گرفت که فراتر از تمام بخش‌نامه‌های اداری بود. ۵۶ کودک، به دست‌های مهربان کارکنان و خانواده‌های داوطلب سپرده شدند. آن‌ها از مراکز در معرض خطر به روستاهای امن اطراف منتقل شدند.

در روزهایی که غرش جنگنده‌ها و سایه سیاه جنگ، زیست روزمره بسیاری از مردم منطقه را تغییر داده است، «سید ابراهیم حسینی» رئیس شورای اسلامی شهر شیراز در حرکتی متفاوت با ارسال نامه‌ای خطاب به اعضای شوراها و پارلمان‌های شهری در شهرهای خواهرخوانده شیراز (نانجینگ در چین، دوشنبه در تاجیکستان، نیکوزیا در قبرس، چونگ‌چینگ در چین، وایمار در آلمان، پچ در مجارستان و نووی ساد در صربستان) در اقصی‌نقاط جهان، صدای غیرنظامیانی شده است که قربانی مستقیم تحولات اخیر شده‌اند. «پیام ما» به همین بهانه در گفت‌وگو با رئیس شورای شهر شیراز، چرایی نگارش این نامه و نگاه حقوقی و انسانی نویسنده به مقوله «جنگ در شهر» را مورد واکاوی قرار داده است.

وقتی سیل آمد، سقف امید کسبه شهر همراه دیوارهای بازار جهرم، فروریخت. چهارهزار میلیارد تومان سرمایه، در یک شب بارانی و در چشم‌برهم‌زدنی به گِل‌ولای نشست. حالا بازاریان با کوهی از بدهی‌های بانکی و مغازه‌های به‌گِل‌نشسته دست‌وپنجه نرم می‌کنند. مردمی که انگار صدایشان به جایی نمی‌رسد. کارد به استخوان مردم رسیده که مطالبه بررسی ابعاد خسارت سیلاب فروردین‌ماه به نمازجمعه کشیده است. اینجا جهرم است؛ شهری که در روزهای بمباران کشور، سیلی سنگین به خود دید و فراموش شد.

ورثه مرحوم «صفر منصوری» درست چند روز پس از داغ از دست‌دادنش تصمیمی بزرگ گرفتند. آنها زمین پدری را فروختند تا با ۴۶۰ میلیون تومان پول حاصل از فروشش در سال (۱۴۰۳)، مرحمی بر زخم بیماران بخش کلیه و مجاری، بیمارستانی در جنوب کشور بگذارند. اقدامی که تنها با گذشت دو ماه، پرونده پرابهامی را برای این خانواده و مجموعه درمانی لامرد گشود.

صدای موشک‌ها که خوابید، تازه مصیبت شروع شد؛ خانه‌هایی که تمام دارایی ۱۶۰۰ زن سرپرست خانوار بود، زیر آوار رفته و کابوس بی‌سرپناهی، زندگی‌شان را ویران‌تر کرده است. بر اساس اعلام رئیس کارگروه خانواده، جمعیت و زنان شورای اجتماعی کشور، ۱۶۰۰ خانواده زن‌سرپرست در جنگ چهل‌روزه خانه‌های خود را ازدست‌داده‌اند. یعنی از ۶ هزار خانواده‌ای که خانه‌هایشان را ازدست‌داده‌اند، ۱۶۰۰ نفر زنان سرپرست خانوارند. جامعه‌شناسان می‌گویند این بزرگ‌ترین تروما برای یک خانواده و آسیب‌های آن فراتر از خسارت‌های مادی است.

درحالی‌که بسیاری از مشکلات جامعه صرفاً به‌عنوان «وضعیت‌های موجود» دیده می‌شوند، «محمد ایرانمنش»، استاد دانشگاه و کنشگر مدنی، معتقد است؛ آنچه یک وضعیت را به «مسئله اجتماعی» تبدیل می‌کند، نه خود آن، بلکه فرایند هوشمندانه مطالبه‌گری و اقناع افکار عمومی و نهادهای رسمی است؛ فرایندی که بدون آن، حتی جدی‌ترین آسیب‌ها نیز ممکن است هرگز به دستور کار سیاست‌گذاری راه پیدا نکنند.

در فضای پرالتهاب پیش از انتخابات، مرز میان «فعالیت علمی» و «تبلیغات سیاسی» به باریکی یک تار موست. در شیراز، کتاب «شهر بیدار» اثر «سیدابراهیم حسینی»، رئیس شورای شهر که شنبه نوزدهم اردیبهشت‌ماه امسال در سالن اجتماعات شورای شهر رونمایی شد، دقیقاً در همین نقطه حساس ایستاده است. اثری که قرار بود با هدف ارتقای دانش مدیریت شهری به میدان بیاید، اما با ورود به چرخه رسانه‌ها، ناگهان از یک «پروژه پژوهشی» به یک «موضوع بحث‌برانگیز» در حوزه شفافیت مالی و زمان‌بندی انتخاباتی بدل شد. در این میان فعالان رسانه‌ای به دنبال شفافیت این موضوع هستند که بدانند آیا بودجه عمومی (بیت‌المال) صرف چاپ یک اثر شخصی شده و آیا سالن‌های دولتی ابزار تبلیغاتی برای مدیران هستند؟ حسینی در پاسخ به این پرسش‌ها، در گفت‌وگو با «پیام ما» قاطعانه ادعا می‌کند تمامی هزینه‌های نگارش و نشر کتاب از منابع شخصی تأمین شده است، موضوعی که رئیس شورای شهر شیراز را بر آن واداشته تا اتهام استفاده از منابع شهرداری را از پیش‌رو بردارد.

خرمای جهرم، پشت دروازه‌های بسته صادرات مانده و منتظر گشایش است، صدای درماندگی نخل‌داران در هیاهوی بازارهای جهانی، بحران نقدینگی و موانع ارزی گم شده و کام باغداران را تلخ کرده است. داستان نخلستان‌های جنوب شرق استان فارس روایت تقابل میان «ثروت استراتژیک» و «مدیریت بحران‌محور» است؛ داستانی که از بسته‌شدن دروازه‌های صادرات تا بحران نقدینگی و دست آخر گم‌شدن محموله‌های ارزی در میان امواج دریا در دوران جنگ چهل‌روزه حکایت دارد، داستانی که دنباله‌اش به ورشکستگی نخل‌داران و سرانجام به هجوم ویرانگر آفات در نخلستان‌های امروز ختم می‌شود.

سکوت قلعه «شفیع‌آباد» با همهمه کودکان شکسته می‌شود. «گوجینویی‌ها» دوباره پای قنات‌هایشان گرد هم آمدند و این بار دخترکان کویر لوت به یاد یک‌صد و هفتاد یاس مینابی، همدردی‌شان را با پهن کردن بساط نقاشی در کنار آب و قنات روستایشان به تصویر کشیدند. آنها با دست‌های کوچکشان روی برگ‌های سفید دفترهایشان روسیاهی جنگ را رنگ‌به‌رنگ تصویر کردند.