بحث درباره بحران محیط‌زیستی معمولاً از یکی از دو نقطه آغاز می‌شود: یا از انسان و مجموعه فعالیت‌ها، فناوری‌ها و الگوهای مصرف او، یا از سامانه زمین و تغییراتی که در اثر فعالیت‌های انسانی در آن پدید آمده است. در هر دو رویکرد، رابطه میان انسان و محیط اغلب به‌عنوان زمینه‌ای بدیهی و کمابیش ثابت در نظر گرفته می‌شود؛ گویی یک طرف رابطه «انسان» است و طرف دیگر «طبیعت» و مسئله اصلی تنها شناخت اثر یکی بر دیگری و یافتن راهی برای اصلاح این اثرگذاری است. اما شاید پیش از پرداختن به این مسئله، لازم باشد یک گام به عقب برداریم و پرسش بنیادی‌تری مطرح کنیم: اساساً حیات چگونه ممکن می‌شود؟

تأملی بر ممنوعیت آفرود در طبیعت ایران

تهران، به‌عنوان کلان‌شهری در دامنه‌های جنوبی البرز، فارغ از هویت اجتماعی، سیاسی و کالبدی امروز آن، پیش از هر چیز پهنه‌ای جغرافیایی با ویژگی‌های طبیعی منحصربه‌فرد است. این سرزمین، با توپوگرافی ویژه، فرازونشیب‌های طبیعی و شبکه‌های زیستی درهم‌تنیده، نه‌تنها از ارزش‌های زیبایی‌شناختی برخوردار است، بلکه از منظر کارکردهای اکولوژیک و پایداری محیطی نیز اهمیتی کم‌نظیر دارد.

خشکیدگی گسترده جنگل‌های بید تنها یک بحران محلی نیست؛ هشداری درباره فرسایش اکوسیستم‌هایی است که در سکوت از دست می‌روند بیدستان‌های انبوه «جاجرود» همچون نواری سبز در امتداد رودخانه از پل تاریخی شاه‌عباسی تا سد «ماملو» امتداد داشتند. آنها زیستگاهی ارزشمند برای پرندگان، آبزیان و گونه‌های جانوری بودند که حیاتشان به این اکوسیستم وابسته بود.

این نوشته بر آن نیست که نقش فساد، منافع خاص یا ناآگاهی را در شکست سیاست‌های توسعه در ایران انکار کند. این عوامل وجود دارند و در بسیاری از موارد تعیین‌کننده‌اند. اما تمرکز این مقاله بر وضعیتی متفاوت است؛ وضعیتی که در آن، حتی در غیاب بدخواهی آشکار، سیاست‌هایی که با نیت اصلاح، استدلال فنی و با عقلانیت ابزاری طراحی شده‌اند، به نتایجی منتهی شده‌اند که دقیقاً علیه هدف اولیه عمل کرده‌اند.