سامانه جدید به‌جای دستورالعمل تولید سالم

درحالی‌که رئیس سازمان حفظ نباتات کشور از اجرای طرح «شناسه‌دار» کردن محصولات کشاورزی کشور ذیل دستورالعمل تولید محصول سالم که پیشتر به تصویب وزارت جهادکشاورزی رسیده بود، خبر می‌دهد. کارشناسان به «پیام ما» می‌گویند این عنوان نه یک برنامۀ عملیاتی بلکه صرفاً یک سامانه و درج و بایگانی اطلاعات است. موضوعی که به باور این کارشناسان اثر چندانی در ارتقای کیفیت تولید محصولات ندارد.

رئیس سازمان حفظ نباتات جهادکشاورزی از شناسه‌دار شدن محصولات کشاورزی خبر داده است. براساس آنچه وبسایت خبری این نهاد به نقل از «حسین رنجبر اقدام» اعلام کرده است این وزارتخانه در صدد است تا تمامی عرصه‌ها، محصولات و موارد مربوط به تولیدات کشاورزی را در کشور شناسنامه‌دار کند و برای اجرای این موضوع دستورالعمل تولید محصول سالم تدوین شده است.
به گفتۀ رنجبر، این اقدام با دو هدف ارتقای کیفیت محصولات کشاورزی و تأمین سلامت مردم در داخل و ارتقای کیفیت محصولات تولیدی کشور برای حفظ بازارهای بین‌المللی در دستور کار قرار گرفته است و ازآنجاکه از رویکردهای اساسی وزارت جهادکشاورزی به‌شمار می‌رود، اهتمام ویژه‌ای برای اجرای آن به‌کار گرفته است.
تلاش برای رسیدن به استانداردهای جهانی
وبسایت خبری سازمان حفظ نباتات کشور به‌نقل از معاون وزیر جهادکشاورزی و رئیس این نهاد نوشته است: «سامانه‌ای برای ثبت اطلاعات مربوط به تولیدات کشاورزی کشور راه‌اندازی شده است و کشاورزانی که از ثبت اطلاعات محصولات خود در این سامانه خودداری کنند، با موانع قانونی روبه‌رو می‌شوند. صادرات محصولات به این کشورها مستلزم رعایت این استانداردهاست. ازهمین‌رو، برای حفظ صادرات و بازارهای جهانی باید محصولات خود را شناسنامه‌دار و متناسب با استانداردهای بین‌المللی تولید کنیم.»
به گفتۀ او افزایش ضریب امنیت غذایی و اقتدار غذایی اولویت این طرح است تا نه تنها از نظر کمی و کیفی نیاز کشور به محصولات کشاورزی را جوابگو باشیم بلکه بخشی از نیاز غذایی کشورهای دیگر را نیز تأمین کنیم.
با وجود گفته‌های رنجبر، برخی کارشناسان معتقدند که تولید محصول سالم و افزایش ارتقای ضریب امنیت غذایی کشور نه فقط در توان اجرایی سازمان حفظ نبات بلکه در توان اجرای وزارت جهادکشاورزی به‌تنهایی نیز، نیست. «مجتبی حسینی»، کارشناس کشاورزی می‌گوید: «یکی از اصلی‌ترین مواردی که سلامت محصولات غذایی ما را تهدید می‌کند، استفاده بدون برنامه و بیش از حد از کودها و سموم کشاورزی به‌صورت مقطعی و در هر دوره کشت است. از سوی دیگر آنچه به‌شکل اساسی‌تری سلامت محصولات غذایی ما را تهدید می‌کند، آلودگی منابع آبی و خاکی ماست. البته به این نکته هم باید توجه کنیم که کشاورزی ما خودش عامل آلودگی آب‌وخاک است.»
او معتقد است بهره‌وری پایین کشاورزی و میزان مصرف بالای آب در آن، خود یکی از عوامل اصلی‌ است که جلوی ارتقای کیفیت محصول تولیدشده را می‌گیرد: «مدیریت آب، خاک، سموم و کودها تنها در اختیار وزارت جهاد نیست. در تولید کود و سم داخلی هم سازمان‌های بسیاری دخیل هستند. به‌عنوان مثال سازمان استاندارد با شاخص‌‌هایش بسیار پایینتر از شاخص‌های بین‌المللی یکی از سازمان‌های مؤثر است. حتی نظام بانکی و تسهیلات‌دهی به کشاورزان، نبود بیمه، شیوۀ عرضه و فروش در این سیستم مؤثر است. برنامۀ تولید محصول سالم که در وزارت جهادکشاورزی تدوین شده است، درحقیقت اساساً یک برنامه نیست، بلکه شیوۀ اجرایی از یک سامانه است.»
دستورالعمل چه می‌گوید؟
براساس، آنچه متن این دستورالعمل می‌گوید: «مسئولیت نظارت بر اجرای این دستورالعمل برعهدۀ سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی و نظارت عالیۀ آن برعهدۀ سازمان حفظ نباتات، مؤسسۀ تحقیقات آب‌وخاک، معاونت باغبانی و معاونت زراعت وزارت جهادکشاورزی، حسب وظایف قانونی محوله است. مسئولیت بررسی و نظارت بر باقیماندۀ ترکیبات شیمیایی مانند آفت‌کش‌ها، کودها، تنظیم‌کننده‌های رشد، هورمون‌های گیاهی، نیترات و فلزات سنگین، برعهدۀ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است.
در بخشی از این دستورالعمل شش‌صفحه‌ای آمده است: «سلامت محصولات کشاورزی در زنجیرۀ مزرعه تا سفره، نه‌تنها به سلامت جامعه بلکه به تجارت جهانی گره خورده است. بعضاً، مخاطراتی در این زنجیره در هر مرحله از تولید تا برداشت ممکن است به‌وجود آید. بنابراین، مدیریت و نظارت مناسب در سرتاسر زنجیرۀ تولید تا عرضه و مصرف یک امر ضروری است. این مسئله نه‌تنها برای سلامت عمومی و زندگی روزانۀ مردم اهمیت زیادی دارد، بلکه در توسعۀ اقتصادی و پویایی اجتماعی نقش مهمی را ایفا می‌کند. به‌علاوه، سلامت غذایی در نشان دادن تصویر یک کشور در سطح ملی و بین‌المللی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.»
این دستورالعمل می‌گوید: «تغییر جهت رویکرد تولیدکنندگان کشاورزی از محصول محوری به‌سمت بازار محور سبب افزایش تبادل اطلاعات میان اجزای زنجیرۀ تولید و تأمین محصولات کشاورزی شده است. افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان از وضعیت باقیماندۀ آفت‌کش‌ها، کودهای شیمیایی، ترکیبات هورمونی، مواد نگهدارنده، فلزات سنگین و دیگر آلاینده‌هایی که ممکن است سلامت جامعه را مورد تهدید قرار دهد، دولت‌ها را بر آن داشته است تا ارتقای سلامت محصولات تولیدی و به حداقل رساندن آلودگی‌های احتمالی در فرآیند تولید را اجرایی نمایند. لازمۀ تولید محصول سالم نگرش منطقی از وضعیت، ابزارها و امکانات موجود و مورد نیاز، تدوین نقشه راه برای رسیدن به هدف ترسیم‌شده، متناسب با زمان و الزامات موجود است و اگر چه در وهلۀ اول شناسه‌دار کردن تمامی محصولات کشاورزی در تمامی عرصه‌های تولیدی و بازارهای هدف اعم از داخلی و بین‌المللی مد نظر قرار می‌گیرد، اما تولید منطبق بر استانداردهای ملی و بین‌المللی از نظر سلامت انسان، حیوانات، گیاهان و محیط زیست ملاک عمل خواهد بود.
براساس این دستورالعمل، هدف ارتقای شاخص‌های سلامت، پیشگیری و کاهش مخاطرات و آلودگی‌های تهدیدکنندۀ سلامت در زنجیرۀ محصولات کشاورزی با منشأ گیاهی‏، دستورالعمل نظارت بر تولید و ارتقای سلامت محصولات گیاهی توسط سازمان حفظ نباتات کشور تدوین شده است همچنین، طبق پروتکل‌های جدید در صادرات محصولات، رویکرد از حالت محصول‌محور به بسترمحور تبدیل شده است. در این رویکرد بستر‌های تولید شناسه‌دار می‌شوند و تمام روند کاشت، داشت و برداشت محصول، انبار‌داری، بسته‌بندی و لیبل‌زنی تا صادرات محصولات کشاورزی تحت‌نظر این سامانۀ فرایند تولید محصولات کشاورزی سالم و بهداشتی صورت می‌گیرد.
کاهش استفاده از سموم ضرورت است
آمار رسمی سازمان حفظ نباتات می‌گوید از ۴۱۵ سم مرسوم و متداول در دنیا ۲۱۵ قلم از آن در کشور پرمصرف است. در این سموم آفت‌کش‌های پرخطر هم وجود دارد که باید با سموم کم‌خطر یا آفت‌کش‌های بیولوژیک جایگزین شوند. ازآنجاکه سیاست دولت بر حمایت از تولید داخل در همۀ زمینه‌هاست، از تولید سم و آفت‌کش داخلی نیز حمایت می‌کند. تولیدی که به گفتۀ بسیاری از کشاورزان، مصرف آن به‌دلیل هزینۀ کمتر از نمونۀ خارجی صرفه دارد، اما کارشناسان صنایع‌غذایی می‌گویند ماندگاری‌اش در محصولات و آلایندگی منابع آب‌وخاکی‌اش بیشتر از نمونۀ خارجی‌ است. به گفتۀ رئیس هیأت مدیرۀ انجمن تولیدکنندگان سموم کشور با مبنا قرار گرفتن ارز نیمایی و افزایش هفت برابری تعرفۀ گمرکی سموم و آفت‌کش‌ها این مشکل چندبرابر شد‌ه است.
«محمد فیاضی» کارشناس سم و کود می‌گوید: «تنها چاره بازکردن مسیر به‌سمت تولید ارگانیک در کشور است. با میزان آلودگی خاک در ایران، باید برای سه یا چهار دوره برداشت، اراضی بدون سم و کود کشت شوند تا بتوان اثرات سم و کود بر آن را کم کرد. واقعیت این است که باید یک موضوع اولویت سازمان حفظ نباتات باشد، کاهش صدور مجوز تولید سم و آفت‌کش و کاهش صدور پروانۀ واردات.»
او تأکید می‌کند که سیاست جهادکشاورزی نیز باید بر افزایش بهره‌وری باشد؛ چرا که بهره‌وری فقط کمیت تولید را نشانه نگرفته است بلکه کیفیت آن را هدف قرار داده است.