رضایت شغلی معلمان منهای حقوق دریافتی

«88 درصد دانش‌آموزان ابتدایی ایرانی، معلمانی دارند که از حرفه خود خیلی راضی هستند.» این یافته آخرین مطالعه «پرلز» سال 2016 که انجمن ارزشیابی پیشرفت تحصیلی (IEA) با شرکت 50 کشور برای سنجش آموزش و یادگیری خواندن در سطح ملی و بین‌المللی برگزار کرده است. این نتایج درباره معلمان ایرانی که با مشکلات معیشتی و حقوق حداقلی و یا در مواردی قراردادهای نامطمئن در مدارس مشغول به تدریس هستند، شگفت‌انگیز است. چطور می‌شود معلمان هم به وضعیت معیشتی اعتراض داشته باشند و هم از شغل خود رضایت نزدیک به 90 درصد آنها از شغل خود رضایت کامل داشته باشند؟ با این حال برگزار کنندگان این آزمون در ایران می‌گویند که موضوع حقوق و دستمزد در این ارزیابی در نظر گرفته نمی‌شود.

با وجود اینکه جدا کردن اقتصاد یک شغل از معناداری آن به نظر ممکن نیست، اما بسیاری از مشاغلی که با رسالت ایجاد آگاهی گره خورده‌اند، در موضوع رضایت شغلی فقط درگیر میزان حقوق و دستمزد نیستند. بر همین اساس یافته‌های آخرین دوره برگزار شده آزمون پرلز در سال 2016 می‌گوید که 88 درصد دانش‌آموزان پایه چهارم ابتدایی، معلمانی دارند که از شرایط کاری خود خیلی راضی بوده و مدرسه امکانات خوبی را برای تدریس آنها مهیا کرده است. این گزارش همچنین می‌گوید که 10 درصد معلمان تا اندازه‌ای راضی و فقط 2 درصد دانش‌آموزان معلمانی دارند که از شغل خود رضایت ندارند. اما آزمون پرلز که 271 مدرسه از ایران را با 8 هزار و 766 دانش‌آموز مورد بررسی قرار داد، بر چه اساسی چنین نتیجه‌ای گرفته است؟

دانش‌آموزانی که معلم‌هایشان رضایت شغلی کمی دارند، عملکرد پایین‌تری نسبت به آنهایی که رضایت شغلی متوسط یا بالایی دارند، از خود نشان می‌دهند

رسالت حرفه معلمی تعریف رضایت شغلی
انجمن ارزشیابی پیشرفت تحصیلی برای سنجش میزان رضایت شغلی در آزمون پرلز، 5 گویه را از معلمان 50 کشور پرسیده است. راضی بودن از شغل معلمی، هدفمند و معنادار دانستن معلمی، داشتن شور و اشتیاق نسبت به کار، الهام بخش دانستن حرفه و داشتن احساس غرور از کار در کنار هم مقیاسی برای سنجش رضایت شغلی در نظر گرفته شده است. بر اساس این نظرسنجی معلمان دوره ابتدایی ایران بیش از همه کشورهای شرکت‌کننده با انگیزه و دارای رضایت شغلی هستند. پس از ایران عربستان سعودی، عمان و شیلی قرار می‌گیرند و کمترین میزان رضایت شغلی بین معلمان فرانسه، جمهوری چک و هنگ‌کنگ دیده می‌شود.
«مسعود کبیری»، پژوهشگر آموزش و پرورش و مسئول برگزاری آزمون‌های ارزیابی پرلز در ایران در این باره به «پیام ما» می‌گوید: «در آزمون ارزیابی پرلز، موضوع حقوق و دستمزد مورد سوال قرار نگرفته و بیشتر معنا داشتن شغل معلمی و علاقه به ادامه این حرفه میان معلمان مورد سنجش قرار گرفته است.»
او درباره نحوه برگزاری این ارزشیابی می‌گوید که بخشی از این آزمون شاخص‌های مشترکی را در سراسر جهان دنبال می‌کند. او توضیح می‌دهد: «IEA این اجازه را به کشورها تحت شرایط خاصی داده که مقیاس‌هایی را بسته به شرایط خاص کشور خود، برای سنجش وضعیت اضافه کنند. البته در مسئله رضایت شغلی معلمان این مقیاس حقوق و دستمزد در نظر گرفته نشده است.»
آثار مخرب نارضایتی شغلی معلمان بر دانش‌آموزان
در نظر نگرفتن مسئله حقوق و دستمزد در گویه‎‌های آزمون بین‌المللی پرلز و تاثیر آن بر میزان رضایت شغلی معلمان یکی از دلایلی است که پژوهش‌هایی مثل «برنامه رصد کیفیت آموزشی شهر تهران» ارزشمند به حساب می‌آید. این پژوهش که آخرین نسخه آن در سه مجلد در بهار سال 99 منتشر شده در بررسی رضایت شغلی معلمان، میزان دستمزد را نیز گنجانده است. پژوهشگران این مطالعه پرسشنامه‌هایی را بین 9 هزار و 720 دانش‌آموز پایه ششم و 4 هزار و 253 پایه یازدهم توزیع کردند. هر دو این مطالعات نشان می‌دهد که هرچند معلم‌ها از انتخاب شغل و ماهیت کار و جایگاه اجتماعی خود رضایت دارند اما در زمینه حقوق و دستمزد از کارشان ناراضی هستند. پژوهش برکات (برنامه رصد کیفیت آموزشی شهر تهران) نشان می‌دهد که هرچند معلم‌های مدارس غیردولتی در پایه ششم و یازدهم از دستمزد خود هنوز ناراضی هستند اما در مقایسه با معلمان مدارس هیأت امنایی و دولتی وضع بهتری دارند. در پایه یازدهم هم 42 درصد از دانش‌آموزان معلمانی دارند که رضایت شغلی بالایی دارند و 51 درصد از آنها دارای معلمانی با رضایت شغلی متوسط هستند. اما معلمانِ 7 درصد دانش‌آموزان شهر تهران رضایت شغلی پایینی دارند. بر اساس بررسی‌های این پژوهش دانش‌آموزانی که معلم‌هایشان رضایت شغلی کمی دارند، عملکرد پایین‌تری نسبت به آنهایی که رضایت شغلی متوسط یا بالایی دارند، از خود نشان می‌دهند.

معلم‌های مدارس غیردولتی در پایه ششم و یازدهم از دستمزد خود هنوز ناراضی هستند اما در مقایسه با معلمان مدارس هیأت امنایی و دولتی وضع بهتری دارند

آموزش و پرورش، کوچک‌انگاری شده است
اختیارات مدارس بسته به نوع آنها متفاوت است اما مدارس دولتی در حوزه تعیین میزان حقوق معلمان کمترین اختیار را دارند. اوضاع در مدارس هیأت امنایی و غیر دولتی اما بهتر است. به طور کلی فعالان حوزه آموزش و پرورش معتقدند یکی از مشکلات اصلی این نهاد اساسی در ایجاد توانمندی و افزایش انگیزه معلمان است. در جلسه «بررسی تحولات اقتصادی و اجتماعی و مسائل معلمان» که همزمان با روز معلم با حضور علی اصغر فانی، برگزار شده بود، این وزیر اسبق آموزش و پرورش با تاکید بر اینکه کلید توسعه‌یافتگی را در دست معلمان است، گفت: «کسری بودجه سالانه ۲۵ تا ۳۰ درصدی آموزش و پرورش اسفبار است. سهم آموزش و پرورش از تولید ناخالص داخلی ۲.۳ درصد است، اما در جهان به طور میانگین آموزش و پرورش سهمی ۴ درصدی دارد. به علاوه سهم آموزش و پرورش از بودجه عمومی ۱۱.۲ درصد است در صورتی که ما به سهمی ۱۸ درصدی نیاز داریم.» از نظر او این کسری‌های بودجه بی‌عدالتی آموزشی را تشدید کرده و این نهاد اصلی پرورش سرمایه‌های آتی مملکت کوچک‌انگاری شده است. «احمد میدری» معاون رفاه اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و اقتصاددان نیز در این جلسه نیز تاکید کرد که باوجود بدنه بزرگ آموزش و پرورش این نهاد پر از ریخت و پاش مالی است: «اگر دولت در بدنه آموزش و پرورش انضباط مالی ایجاد نکند، نه مشکلات کسری بودجه رفع می‌شود و نه می‌توان نیروی انسانی کافی و پرتوان را به مدارس آورد و نگهداشت.»