زندگی با هوای آلوده

تهران، امسال فقط سه روز هوای پاک را تجربه کرد. شهر سرسبز و خوش آب و هوایی که روزی بنیانگذار قاجار دارالخلافه‌اش کرده بود، اینک کلان شهری پر ازدحام و آلوده است. بارگذاری‌ها، ساخت و سازها، خودروها، صنایع و جذب جمعیتی خارج از توان و ظرفیت اکولوژیک، چنارستانِ دیروز را به شهری خاکستری بدل کرده است که سال به سال نفس کشیدن در آن سخت تر می شود. اگر بخت یاری کند و شرایط آب و هوایی به ساز باشد، هوای ناسالم طی سال کمتر می شود و در بختِ نامساعد جوی، چون سالی که گذشت هوای ناسالم بیشتر ایام سال را در می نوردد.
وقتی به تاریخچه آلودگی هوا در پایتخت نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که با وجود اقداماتی پراکنده در ادوار مختلف، کیفیت هوا هرگز اولویت و اهمیتی درخور نزد نهادهای حاکمیتی نداشته است. نخستین هشدار جدی درباره آلودگی هوای پایتخت در سال 1374 در قالب بیانیه‌ای موسوم به «هوای تهران 74 » منتشر شد. در این بیانیه برای نخستین بار آلودگی هوای تهران به‌عنوان یک بحران ملی که راه مقابله با آن عزم ملی است، مطرح شد. در همین سال، اولین قانون مختص آلودگی هوا، «قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا» مصوب شد. در سال 1379 برنامه جامع کاهش آلودگی هوای تهران با هفت محور به تصویب رسید. طی سال‌های بعد، علاوه بر آیین‌نامه‌های متعدد وضع‌شده برای مقابله با آلودگی هوای شهرها، از قانون برنامه سوم توسعه نیز در قوانین پنجساله، احکامی به‌صورت مشخص به آلودگی هوا اختصاص یافت. با وجود برخی اقدامات برای بهبود كیفیت هوای تهران همچون توسعه نسبی زیرساخت‌های حمل و نقل عمومی و مترو، كاهش پارامتر آلاینده مونوكسید كربن در هوا، حذف سرب از سوخت، افزایش ایستگاه‌های پایش كیفی هوا و سختگیرانه شدن استانداردها، آنچه در عمل مشاهده شده اینكه به واسطه كثرت بارگذاری‌های جمعیت، صنعت و خودرو در تهران، با اندك ناسازگاری شرایط جوی چون سكون و پایداری هوا فرصت خودپالایی، تهویه طبیعی و تنفس پایتخت از آن دریغ شده است.

با وجود آنكه استفاده از سوخت‌های فسیلی سنگین نظیر مازوت یا گازوئیل با گوگرد بالا به كرات در مصوبات دولت از جمله آیین‌نامه ماده 2 قانون هوای پاك منع شده است با این حال مصرف سوخت‌های نامناسب با توجیهات مختلف از جمله شرایط متاثر از تحریم و افت فشار گاز در فصل سرد سال موجب طرح این پرسش شده كه تصویب قوانین بدون در نظر گرفتن بستر هموار اجرایی آن آیا نشان از نشناختن صورت مسئله آلودگی هوا در كشور نیست؟

تشدید آلودگی هوا در شهرهای بزرگ و صنعتی کشور از یک‌سو و بروز پدیده نوظهور گردوغبار و عدم‌کارایی ابزارهای کنترلی پیش‌بینی شده در قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا از سوی دیگر، سیاستگذاران و متولیان امر را بر آن داشت تا راهکارهای مدیریت آلودگی هوا در کشور را در چارچوب «قانون هوای پاک» که در تابستان سال 1396 ابلاغ شد، تبیین کنند. قانون هوای پاک در 34ماده، محورها و تکالیف دستگاه‌ها را درباره منابع مولد آلودگی به‌صورت شفاف تعیین کرده است. به‌رغم گذشت بیش از پنج سال از ابلاغ این قانون و آیین‌نامه‌های اجرایی آن، آنچه در عمل مشخص است آن است که بخش عمده‌ای از تکالیف پیش‌بینی شده در ظرف زمانی مقرر در قانون محقق نشده است. عدم ‌ارتقای استاندارد خودروها، روند بطئی از رده خارج کردن خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده، توزیع نامناسب سوخت واجد استاندارد در کلانشهرها و محورهای مواصلاتی، تجدید کند ناوگان حمل‌ونقل عمومی، عدم‌تکمیل طرح کهاب، مصرف سوخت با گوگرد بالا در صنایع و نیروگاه‌های کلانشهرها و عدم ‌اجرای بسیاری از محورهای مؤثر دیگر در کاهش آلودگی هوای شهرهای بزرگ، عملا موجب شد که قانون هوای پاک با وجود ظرفیت های قانونی قابل اعتنا، نتواند محملی قابل اتکا برای برون‌رفت از آلودگی هوای شهرهای بزرگ کشور باشد.
امسال استفاده از سوخت های با گوگرد بالا و افزایش دفعتی پارامتر دی اکسید گوگرد در هوا نیز بر نگرانی‌ها افزود. با وجود آنكه استفاده از سوخت‌های فسیلی سنگین نظیر مازوت یا گازوئیل با گوگرد بالا به كرات در مصوبات دولت از جمله آیین‌نامه ماده 2 قانون هوای پاك منع شده است با این حال مصرف سوخت‌های نامناسب با توجیهات مختلف از جمله شرایط متاثر از تحریم و افت فشار گاز در فصل سرد سال موجب طرح این پرسش شده كه تصویب قوانین بدون در نظر گرفتن بستر هموار اجرایی آن آیا نشان از نشناختن صورت مسئله آلودگی هوا در كشور نیست؟ وضع قوانین با حضور همه دستگاه‌های ذی‌مدخل در حوزه آلودگی هوا طی ماه‌ها(و بعضا چندین سال) كار كارشناسی و با تایید همه بخش‌های مرتبط برای اجرای آنها و سپس فراموشی تكالیف و تعهدات الزام‌آور در قانون جز گسترش بی‌اعتمادی در میان آحاد جامعه به توان حاكمیت برای حل مسئله آلودگی هوا چه حاصلی دارد؟ «مسئله آلودگی هوا» به عنوان یك مسئله شاخص محیط زیستی در تهران و سایر كلانشهرهای كشور هر چند موضوعی غامض ولی غیرقابل حل نیست. تقلیل‌گرایی مسئله و گریز از واقعیات موجود در تدوین برنامه‌های عمل موجب شده طی چند دهه به جای حل مسئله آلودگی هوا با افزایش مولفه‌های دخیل در تشدید و گسترش دامنه آن چون روند فزاینده بارگذاری‌های جمعیت، صنعت و خودرو در شهرهای بزرگ و عدم اقدام جدی برای اجرای محورهای موثر آلودگی هوا در حال حاضر با انبوهی از قوانین، مصوبات و آیین‌نامه‌هایی مواجه هستیم كه متروك یا زمین‌گیر شده‌اند. صورت مسئله مشخص آلودگی هوا راهكارهای معین دارد كه ‌باید در ظرف زمانی منطقی در محورهای مختلف همچون توسعه حمل و نقل پاک و عمومی، بهبود كیفیت سوخت، ارتقای استاندارد خودروها، از رده خارج كردن خودروها و موتوسیكلت‌های فرسوده، كنترل آلودگی صنایع و سایر منابع ثابت در طول ایام سال با اولویت در دستور كار نهادهای متولی قرار گیرد. كوچك انگاشتن این مسئله مهم و توجهات موقت و مقطعی به آن صرفا در شرایط هشدار و اضطرار با راهكارهایی عاجل و ضربتی مانند توقف فعالیت‌ها، محدودیت در تردد خودروها و حتی تعطیلی شهر نخواهد توانست محملی اثرگذار برای مدیریت آلودگی هوا فراهم كند. در حقیقت ابعاد مسئله آلودگی هوا به جهت فرابخشی بودن آن، حركت متناسب دستگاه‌ها در چارچوب برنامه، و بهایی كه ضرورت دارد توسط همه بخش‌های اجرایی و نظارتی برای حل این مسئله پرداخته شود، موجب گریز از حل اساسی مسئله و احاله آن به شرایط جوی و مدیریت باد و باران شده است، راهكارهای كوتاه‌مدتی كه در شرایط كنونی نخواهند توانست پاسخی مناسب و پایدار برای رفع مشكل آلودگی هوا پیش روی ما قرار دهند.